🔹 İran, petrol satışlarına yönelik yaptırımları aşmak ve Çin’den milyarlarca dolar değerinde mal almak için takas benzeri gizli bir düzenek kullandı. Alımlar arasında askeri ekipman da bulunuyor.
🔹 Düzenek kapsamında İran petrolü, Çin’den ithalat yapmak için kullanılabilen kredilerle değiştirildi. Mekanizma, ABD’nin İran’ın nükleer programı nedeniyle ekonomik ve askeri baskıyı artırdığı dönemde Tahran’a finansman sağladı.
🔹 İran bu yöntemle Çin’den ilaç, araç ve iletişim ekipmanı aldı. Düzenek, son bir yıl içinde milyonlarca dolar değerinde hava savunma ekipmanı tedarikine ilişkin sözleşmelerde de en az bir kez kullanıldı.
🔹 İşlemlerdeki Çinli üreticiler İran’la doğrudan çalışmadı ve üreticilerin yaptırımları ihlal ettiğine dair bir bulgu bulunmadı. İşlemlerin gerçekleştiği bağımsız olarak doğrulanamadı.
🔹 Çin, 2025’te İran’ın deniz yoluyla ihraç ettiği petrolün yüzde 80’inden fazlasını aldı; günlük ortalama ihracat 1,4 milyon varil oldu.
🔹 Düzeneklerden biri, Çin devlet petrol şirketi Zhuhai Zhenrong adına hareket eden bir alıcının Çin’deki ChuXin adlı finans kuruluşuna ayda yüz milyonlarca dolar yatırmasını içerdi.
🔹 ChuXin, Hong Kong’da kayıtlı ve İran Ulusal Petrol Şirketi’yle bağlantılı bir şirketin yaptığı alımları karşıladı; ardından fonları Çinli ihracatçılara ve İran’da altyapı inşa eden şirketlere gönderdi.
🔹 ChuXin üzerinden yönetilen petrol gelirlerinin yaklaşık yüzde 70’i altyapı projelerine ayrıldı. Kalan bölüm, İran’a mal sağlayan şirketlere ödeme yapmak için kullanılan özel amaçlı bir araca aktarıldı ve son bir yılda bu araçtan 2 ila 2,5 milyar dolar geçti.
🔹 Çin şirket kayıtlarında ChuXin adlı bir finans kuruluşuna rastlanmadı. Bir kaynak, kuruluşun yalnızca bir elektronik tabloda var olabileceğini söyledi.
🔹 ABD, İran petrolü satın alan veya sevkiyatlarını kolaylaştıran bazı küçük Çinli kuruluşlara yaptırım uyguladı; ancak küresel ekonomi üzerinde sonuçlar doğurabilecek en ağır önlemleri almadı.
🔹 ABD Hazine Bakanı Scott Bessent, ağustos ayında ülkeleri İran’la ticari ilişkilerini kesmeleri, aksi halde dolar temelli finans sisteminin dışına çıkarılma riskiyle karşılaşmaları konusunda uyardı.
🔹 Çin Dışişleri Bakanlığı, düzenek hakkında bilgi sahibi olmadığını söyledi ve uluslararası hukuka dayanmayan, Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi tarafından yetkilendirilmeyen tek taraflı yaptırımlara karşı çıktığını açıkladı.
🔹 ABD yönetimi, Avrupa Birliği dahil ekonomik ortaklarıyla İran’ın nükleer hedeflerini ilerletmesini sağlayacak maddi imkânları sınırlamak için çalıştığını açıkladı.
🔹 İran’a yönelik konvansiyonel silah ambargosu, Avrupa ülkelerinin İran’ın 2015 nükleer anlaşmasının hükümlerine uymaması üzerine “snapback” mekanizmasını devreye sokmasının ardından Eylül 2025’te yeniden uygulandı. İran ve Çin bu adımın hukuken ve usulen hatalı olduğunu söyledi.
🔹 Düzenek en az 2021’den beri yürürlükte ve Washington’ın İran’la iş yapan şirketlere yönelik baskısını artırmasıyla daha önemli hale geldi.