Ortaya çıkan Batı kast sistemi
Britanya’nın gelişen kokain kaçakçılığı sektörüne katılmak istiyorsanız Arnavut olmanız gerekir.
Bunun böyle olması için önceden var olan bir neden yok. Arnavutların Kolombiya uyuşturucularıyla ırksal, kültürel, coğrafi ya da siyasi bir yakınlığı yok. 2000 yılında makul ve bilgili bir gözlemci, Arnavutların bu sektöre hâkim olacağını tahmin etmezdi. Ancak böyle bir gözlemci, organize suçun neredeyse her zaman etnik çizgiler boyunca örgütlendiği için bir etnik azınlığın bu sektöre hâkim olacağını tahmin edebilirdi. Bu, söz konusu etnik azınlık toplumun genelinden ortalama olarak daha az suç işlese bile geçerlidir; 20. yüzyıl başı Amerika’sındaki Yahudi mafyası gibi.
Bu olgu yalnızca suç işletmelerine özgü değildir. Detroit’teki marketlerin yüzde 90’ını Keldaniler kontrol eder. Kaliforniya’daki kamyon şoförlerinin yüzde 40’ı Sih’tir ve ABD’deki Sihlerin yaklaşık üçte biri kamyon şoförüdür. Chicago ve Ortabatı’daki Dunkin’ Donuts mağazalarının yaklaşık yüzde 95’i, çoğunlukla Gujarati Patel’ler olmak üzere Hintlilere aittir. New England ve New York’ta Dunkin’ Donuts mağazalarının yüzde 60’ını Portekizli göçmenler işletir. Baltimore’daki içki dükkânlarının yüzde 90’ı Korelilere aittir. Bunu fark eden ilk, onuncu, hatta yüzüncü kişi ben değilim. 1999 tarihli, “Bir Patel Motel Karteli mi?” başlıklı New York Times yazısından:
Amerika’daki moteller, doğrusal olmayan etnik niş denebilecek bir şeyi oluşturur: Belirli bir etnik grup, belirgin biçimde tanımlanabilir bir ekonomik sektöre yerleşir; bu sektörün işlerinde o grubun açık bir kültürel, coğrafi, hatta ırksal yakınlığı yoktur.
İtalyanların pizzacı işletmesinden ya da Japonların judo okulu açmasından bahsetmiyorum. Bariz bir örnek vermek gerekirse, New York’taki deli ve market sektöründe Kore hâkimiyetinden söz ediyorum; aynı şehirde Çinliler çamaşırhanelerin çoğunu işletir, Sri Lankalılar ise —bunu bilmiyorsanız— porno video dükkânlarının çoğunu işletir. Ya da Büyük Detroit’teki Araplardan; benzin istasyonları üzerinde çok güçlü bir hâkimiyetleri vardır. Ya da Los Angeles’ta manikür salonlarını tekelleştiren Vietnamlılardan. Daha uzaklara gidersek Londra’nın büyük siyah taksilerindeki sivri dilli şoförlerden söz edebilirim; bunların çoğu şehrin East End bölgesinden Yahudilerdir. Ya da Yeni Delhi’nin daha varlıklı konutlarının önündeki güvenlik görevlilerinden; neredeyse hepsi Nepallidir. Ya da Birleşik Arap Emirlikleri’ndeki seks işçilerinden; bunlar çoğu zaman Rusya’dan gelen kadınlardır.
Önceki yazarların daha geniş sonuçları gerçekten değerlendirdiğine inanmıyorum. Göç lehindeki genel ekonomik argüman şudur: Göç daha büyük pazarlar anlamına gelir; dolayısıyla daha fazla rekabet, daha fazla uzmanlaşma fırsatı, daha fazla ölçek ekonomisi ve benzeri sonuçlar doğurur. Geçmişte, bugün önemli uluslararası ticaretin bunu nasıl geçersiz kıldığını ele aldım. Küçük ülkeler artık dünyanın bütünüyle rekabet, uzmanlaşma ve ölçek avantajlarından yararlanır.
Doğrusal olmayan etnik nişlerin varlığı, göç lehindeki ekonomik argümanı daha da zayıflatır. Kilit nokta şudur: Göç ulusal piyasaları parçalar. Bir niş ele geçirildiğinde, dışarıdakiler artık o nişte rekabet edemez.
Nişlerin içinde etnik gruplar arasında hâlâ rekabet vardır; ancak bu gruplar nüfusun çok küçük kesimleridir ve çoğu zaman kartel gibi hareket etmelerini sağlayan gayriresmî kurumlara ve akrabalık yapılarına sahiptir. Chicago’da Dunkin’ Donuts mağazası sahibi Vishal Shah’ın sözleriyle:
“Hint kültüründe, babanızın arkadaşıysa ona yine de amca dersiniz,” dedi Shah. “Ailenizin arkadaşları olduğu için saygı yoluyla aile olursunuz; herkes ailedir.”
Bu, günlük iş hayatında büyük fark yaratır. Ailesinin altı mağazası olan Shah, “Hepimiz birbirimize yardım ederiz,” dedi. “Birinin bir şeye ihtiyacı olduğunda kimse ‘vaktim yok’ demez. Mikseriniz bozulursa birkaç telefon yeterlidir ve size bakılacağını bilirsiniz.” Benzer şekilde, ekibinin yarısı hastalanırsa yine aynı birkaç telefon onu yeniden faaliyete geçirir.
Bunun anlamı şudur: Doğrusal olmayan etnik nişlerin ele geçirdiği mesleklerde, günümüzün çok etnikli Chicago’su, önceki kuşakların daha küçük ama daha homojen Chicago’suna kıyasla yararlanabileceği daha küçük bir yetenek havuzuna sahiptir. Aynı durum birçok Amerikan şehri için de geçerlidir.
Doğrusal olmayan etnik nişlerin önemini, yeni firmalarda aynı etnik kökenden kişileri işe alma düzeylerine bakarak kabaca ölçebiliriz.
Karşılaştırma yapmak gerekirse Alman göçmenlerde bu oran yüzde 1,8; Britanyalılar ve Kanadalılarda yüzde 2,3; İtalyanlarda ise yüzde 5,2’dir. Ancak yukarıdaki grafik, gönderen ülkelerin kendilerinin çok etnikli olduğu durumlarda aynı etnik kökenden işe alımı ciddi biçimde düşük gösterir. Örneğin motel sektörü için doğru analiz birimi “Hintliler” değil, Gujarati’lerdir. Detroit marketleri için “Iraklılar” değil, küçücük Keldani azınlıktır. Grafik size belirli bir ülkenin göçmenlerinin bu nişlere ne kadar bağımlı olduğunu söyler; fakat nişlerin içinde ne kadar baskın olduklarını söylemez. Asıl önemli sayı budur.
ABD’deki daha meşhur doğrusal olmayan etnik nişlerden bazılarına bakmak, bunların nasıl işlediğine dair fikir verir.
Kamboçyalıların donut dükkânları
Kamboçyalılar Güney Kaliforniya’daki donut dükkânlarının yaklaşık yüzde 80’ini işletir; oysa eyalet nüfusunun yalnızca yüzde 0,17’sini oluştururlar. Kamboçya donut imparatorluğu, mülteci Ted Ngoy ile başladı. Ngoy bu işi ilk olarak Winchell’s Donuts’ta azınlık istihdamını artırmaya yönelik pozitif ayrımcılık programı sayesinde öğrendi. Kamboçyalılar, geniş aile kredisi ve gayriresmî bir borç verme kulübü olan tong tine kullanımı yoluyla bu geleneksel Amerikan yemek sektörüne tamamen hâkim olabildi. Erin Curtis’in 2016 tarihli bir makalesinden:
Kamboçya varyasyonundaki düzenleme, mültecilerin hızlıca para alıp geri ödemesine imkân sağladı. Krediler vergisiz ve faizsizdi; Kolker’ın gayriresmî borç verme kulüplerinin “para kazanmak için değil, para biriktirmek için” var olduğu iddiasını destekliyordu. Belki de en önemlisi, normalde kredi alamayacak kişilere nakdi “hızla erişilebilir” hale getiriyordu. Sokhom’un belirttiği gibi, tong tine “banka kredisi alamayan ya da nasıl alacağını bilmeyen” Kamboçyalılar arasında yaygındı. Lonh’un sözleriyle, kişisel birikimler, arkadaş ve aile yardımı ya da tong tine desteği yoluyla “bir bakıma bankadan kaçınabilmek”, Kamboçyalılara daha düşük başlangıç harcamaları, daha az uzun vadeli maliyet ve ABD finans kurumlarıyla daha az temasla bağımsız işletme sahipliğine daha hızlı erişim sağladı.
Ucuz borç alabilme yeteneği, finansmanı Amerikan rakiplerine kıyasla onlar için çok daha kolay hale getirdi. İşletme satın alındıktan sonra Kamboçyalılar, gayriresmî aile emeği kullanarak işletme maliyetlerini de düşük tutabiliyordu. Böylece pahalı gelir vergilerini, iş yasalarını ve düzenlemeleri —çocuk işçiliğiyle ilgili olanlar dahil— aşabiliyorlardı.
Dikkat çekici şekilde, Kamboçyalı donut dükkânı sahipleri son derece muhafazakâr olmakla ve çok az yatırım ya da inovasyon yapmakla bilinir. Amerikan rakiplerine kıyasla daha ucuz emeğe ve finansmana erişimleri olduğundan üretkenliği artırmak için çok az teşvikleri vardır. Ayrıca Güney Kaliforniya’daki Kamboçya topluluğu çok küçüktür; 65 bin kişidir ve içeriden inovasyon üretmek için gereken “iyileştirme kültüründen” yoksundur. Tüketici açısından bu kısa vadede iyidir; daha ucuz emek ve finansmandan gelen verimlilik artışları daha düşük fiyatlara yansır. Ancak uzun vadede kötüdür; çünkü inovasyon olmadan donut dükkânlarının ne kadar gelişebileceğinin sert bir sınırı vardır. Bu, Britanya’nın 21. yüzyılda meşhur biçimde oto yıkamalarda otomasyondan göçmen emeğine geri dönmesine benzer.
Patel motelleri
Çoğunlukla Patel soyadını taşıyan Gujarati’ler, ABD’deki otel ve motellerin tahminen yüzde 42’sini işletir. Oysa ABD nüfusunun yalnızca yüzde 0,3’ünü oluştururlar; bu oran, bu durumun ilk fark edildiği 1999’da daha da düşüktü. Küçük kasaba Amerika’sındaki motellerde bu hâkimiyet yüzde 80-90’a çıkar. Patel motel karteli, 1940’larda yasa dışı bir göçmen olan Kanjibhai Desai ile başladı. Patel’ler için ilk cazibe, motel sahipliğinin İngilizce yeterliliği gerektirmemesiydi. Kamboçyalılarda olduğu gibi Patel motel sahipleri de gayriresmî etnik kredi ağlarını ve aile birleşimi yoluyla getirilen göçmen aile emeğini kullanarak Amerikan rakiplerini fiyat açısından geride bırakabildi. Patel’ler bugün büyük zincirlerin dışındaki ABD konaklama sektörüne bütünüyle hâkimdir.
Vietnamlı manikür salonları
ABD’deki manikür salonlarının yarısından fazlası Vietnamlılar tarafından işletilir; Kaliforniya’da bu oran yüzde 80’in üzerine çıkar. Oysa Vietnamlılar ABD nüfusunun yalnızca yüzde 0,7’sidir. Tıpkı Patel’ler ve Kamboçyalılar gibi Vietnamlı göçmenler de aile ve arkadaşlardan piyasa altı krediye eriştikleri için manikür salonlarını Amerikan rakiplerine göre daha kolay finanse edebildiler.
Göç yanlısı muhafazakârlar, doğrusal olmayan etnik nişlerin “girişimciliğini” çoğu zaman asimilasyona giden bir yol olarak över; fakat bu ilişkiyi tersinden okumaktır. Patel’lerde olduğu gibi Vietnamlı mülteciler manikür salonlarına çekildi; çünkü bu işler İngilizce yeterliliği gerektirmiyordu ve aslında Amerikan ana kültüründen etnik ayrışmayı mümkün kılıyordu.
Vietnamlı mülteci kadınların manikürcü olma ihtimali yüksektir; çünkü salon işi, yabancı —Amerikan— kültürden, dilden ve insanlardan yüksek derecede özerklik ve yalıtım sağlar.
Etnik ağ kurulduktan sonra Vietnamlı sahipler, Vietnamlı olmayan rakiplerine karşı başka bir avantaj daha kazandı: işçilere ve eğitime daha iyi erişim. Dil engeli bunun bir parçasıdır. Salon sahiplerinin çoğu öncelikle Vietnamca konuşmaya başlayınca, muhtemel çalışanların da Vietnamca konuşması gerekti; kozmetoloji okulları da İngilizce yerine Vietnamca dersler vermeye başladı. Vietnamlı sahipler ve işçiler, birbirlerini bulmak için etnik ve akrabalık ağlarından da yararlanabiliyor, çoğu zaman zahmetli olan piyasa temelli işe alım sürecinden kaçınıyordu. Bu açıkça ABD’deki Medeni Haklar yasasının ruhuna aykırıdır; ancak yasaları gayriresmî ağlara uygulamak esasen imkânsızdır ve kimse de bunu gerçekten denememiştir.
Mekanizmalar
Thomas Sowell’ın söyleyeceği gibi: Önyargı bedavadır ama ayrımcılığın maliyeti vardır. Piyasa ekonomisinde belirli gruplardan kişileri işe almayı reddetmek, masada para bırakmak ve bu gruplardan insanları işe alacak girişimciler tarafından rekabette geride bırakılmak demektir. Tekel ya da EEOC korkusunun özel çeşitlilik çabalarını yönlendirmesi gibi piyasa dışı güçler bunu değiştirebilir; fakat burada olan bu değildir. Motel sektörünü Patel’lerle doldurmaya ya da her manikür salonunun Vietnamlı olmasını sağlamaya yönelik toplum çapında bir baskı yoktur. Hâkim oldukları küçük işletmeler de tekel değildir. Peki doğrusal olmayan etnik nişler nasıl işler? Hepsinde ortak özellikler şunlardır:
Birinci kuşak göçmenler tarafından kurulur ve sürdürülürler. Bu, niş sahiplerinin geldikleri ülkelerdeki etnik ve akrabalık ağları üzerinden emek arbitrajından yararlanmasına imkân tanır. Ayrıca etnik grup dışından işçi bulmayı zorlaştıran, aynı etnik gruptan kişilerin de niş dışında iş bulmasını zorlaştıran bir dil engeli yaratır. Düşük prestijli, dar kâr marjlı küçük bir işletmeyi yürütmek kolay değildir; bu nedenle ikinci ve üçüncü kuşak aynı etnik kökenden kişiler çoğu zaman bu işlerden ayrılır.
Bu nişler düşük prestijli, düşük marjlı sektörlerdedir. Bunlar eskiden Amerikalılar için yukarı doğru hareketliliğin önemli yollarıydı ve bir etnik grubun bu sektörlere hâkim olması için doğal bir neden yoktur. Bunun, bir etnik grubun özellikleri onu belirli bir sektöre uygun kıldığı için o sektörde öne çıkmasından farklı olduğunu belirtmek gerekir; örneğin NBA’de siyahların baskınlığı ya da Çin restoranlarında Çinlilerin baskınlığı gibi.
Bu sektörlerin küçük ve fazla prestijli olmaması, onların hâkimiyet altına alınmasını mümkün kılan şeydir. İnsanların motel, küçük market, benzin istasyonu, manikür salonu ve donut dükkânı işletmesinin ana nedeni paradır; prestij, statü ya da başka soyut getiriler değil. Kamboçya donut nişinin tarihinden bu çok güçlü biçimde anlaşılır: Bazı sahipler sektöre küçümsemeyle bakar ama iyi para kazandırdığını söyler. Bu da şu anlama gelir: Bir kez fiyat altında kalınca, aynı etnik kökenden olmayanlar bu sektöre girmeye çalışmayı bırakır. Başlangıç avantajları hızla tam hâkimiyete dönüşebilir. Bu noktada nişi korumak, onu baştan kurmaktan çok daha kolaydır.
Hâkimiyetlerini piyasa altı geniş aile kredileri, ABD ile geldikleri ülkeler arasındaki emek arbitrajından yararlanma, grup içi işgücü ağı ve ırksal ayrıcalıkların birleşimiyle kurarlar.
Doğrusal olmayan etnik nişlerin ekonominin bazı sektörlerine hâkim olabilmesinin tek en önemli nedeni piyasa altı kredilerdir. Küçük işletmelerin kâr marjları çok düşük olma eğilimindedir; bu nedenle finansmanda daha iyi şartlara sahip olmak büyük avantajdır. Doğrusal olmayan etnik nişlerle ilgili her makale, geniş ailelerden ve gayriresmî etnik ağlardan gelen kredinin ne kadar önemli olduğundan bahseder. Amerikalıların genellikle böyle bir kredi imkânı yoktur: Etnik ağlarımız yoktur ve ailelerimiz dünyanın çoğuna kıyasla küçüktür. Bankalar ya da Küçük İşletmeler İdaresi gibi resmî kredi kaynaklarının belirli etnik grupları kayırması yasaktır; yalnızca genel olarak beyaz olmayanları kayırma yetkileri olduğunda istisna vardır. Biz, toplumun bize bireyler olarak adil davranmasına bağımlıyız.
Bu nişlerin ikinci avantajı, ABD ile geldikleri ülkeler —Vietnam, Hindistan, Kamboçya, Irak vb.— arasındaki ücret arbitrajıdır. Aile birleşimini ve dolayısıyla zincirleme göçü destekleyen Amerikan göç yasası bunu mümkün kılar. Bireysel işverenler, H1-B gibi çalışma vizelerinin gerekleri dışında arbitraj yapabilir. Aile üyeleri ya da aynı etnik kökenden kişiler için iş değiştirmek sosyal açıdan zordur; özellikle de çoğu zaman İngilizce konuşamıyorlarsa. Padma Rangaswamy’nin sözleriyle:
Amerikan Ortabatısı’ndaki Dunkin’ Donuts franchise sektöründe Güney Asyalıların hâkimiyeti, niş oluşumuna dair klasik teorilerin çoğuyla açıklanabilir: göçmenlerin kendi işine sahip olma isteği, aile üyelerinin katkısı, ucuz emeğe ve gayriresmî finansmana erişim ve grup dayanışması. Ancak bu hızlı büyüme ve başarının özgün seyri, en az bunun kadar ABD göç politikasının seçici niteliğine de bağlıdır. Kökenleri, 1965 sonrası göçle gelen nitelikli profesyonellerin önce bu işe girmesinde yatar. Erken gelen göçmenlerin daha az eğitimli akrabalarına sponsor olmasına ve onları işte çalıştırmasına izin veren aile birleşimi yasasının meşru kullanımıyla büyüdü. Ancak yetkisiz göçmenlerin emeği ve aile üyelerinin devam eden zincirleme göçü, işletmelerin kârlılığına en önemli katkıyı sağlamış ve Güney Asyalıların bu alandaki hâkimiyetini sürdürmesini mümkün kılmıştır.
Aynı bireyler ABD’de kendi ülkelerine kıyasla çok daha üretkendir. Bu, evlerinde kazanacakları ücret ile ABD’de kazandıkları ücret arasındaki farkın bir kısmının işveren tarafından cebe indirilebileceği anlamına gelir. Her durumda, toplam karşılıkları Birinci Dünya ülkesinde yaşama, ücretsiz kamu eğitiminden yararlanma ve vatandaşlığa giden bir yola sahip olmayı içerir. Bu da fiilen Amerikan vergi mükelleflerinden işverene verilen bir sübvansiyondur; çünkü işveren bu maliyetleri ödemek zorunda kalmaz. Amerikan küçük işletme sahipleri dezavantajlı kalır; çünkü genellikle çok daha yoksul ülkelerde aileleri yoktur.
Doğrusal olmayan etnik nişlerin üçüncü avantajı, ABD’de beyaz olmayanların yararlandığı çeşitli ırksal ayrıcalıklardır. Kamboçya donut dükkânı imparatorluğu pozitif ayrımcılıkla başladı. Etnik ağdan gelen piyasa altı kredilere ek olarak, beyaz olmayanlar beyaz olmayan işletme sahipliğini teşvik etmek için tasarlanmış devlet programlarından piyasa altı kredilere hak kazanır ve yalnızca beyaz olmayanlara ayrılan kamu sözleşmelerinden faydalanır.
Aslında bu ırksal ayrıcalıklara erişim, 1980’de Asyalı-Amerikalı ABD nüfus sayımı kategorisinin yaratılmasını motive eden şeydi. Hintli küçük işletme sahipleri, bu programlardan yararlanmak için nüfus sayımı bürosuna kendilerini beyazlar yerine Doğu Asyalılarla —o dönemde Oriental olarak sınıflandırılıyorlardı— birlikte gruplandırması için lobi yaptı. Irksal ayrıcalıklar nişlerin oluşumunu açıklamasa da —bu ayrıcalıklar bu kadar geniş uygulanıyorsa neden motellere yoğunlaşılsın?— etnik ağların başlangıçta beyaz rakipleri dışarı itmesine yardımcı olur.
Etnik hâkimiyet kurulduktan sonra bunu sürdürmek kolaydır; çünkü aynı etnik kökenden kişiler, grup içi işgücü ağı sayesinde muazzam bir yerleşik avantaj elde eder. İşverenlerin işçi bulması ve işçilerin işveren bulması zordur. Aramayı aynı etnik kökenden kişilerle sınırlayabilmek süreci büyük ölçüde kolaylaştırır. Genellikle birinci kuşak göçmenlerle Amerikalılar arasında dil engeli olduğundan, aynı etnik kökenden olmayanların niş içinde çalışması daha zordur. Aynı etnik kökenden kişilerin de kartelden kopması için daha az teşvik vardır. Bu psikolojik olarak kendini güçlendirir: Bir grup kendi nişinde ne kadar baskınsa, dışarıdakilerin o nişe girmeyi hayal etme ihtimali o kadar azalır; içeridekilerin de yerlerinde kalmayı hayal etme ihtimali o kadar artar.
Kazananlar ve kaybedenler
Doğrusal olmayan etnik nişlerin büyük kazananları, kendi küçük gruplarının dışından gelen rekabete karşı büyük ölçüde korunan işletme sahiplerinin kendileridir. İkinci derecede kazananlar ise bu grupların diğer üyeleridir; çünkü gerektiğinde başvurabilecekleri korumalı işverenlere ve ABD’ye girmek için korumalı bir vize kaynağına sahiptirler. Kısa vadede tüketiciler fayda sağlar; çünkü daha ucuz finansman ve emekten gelen düşük maliyetler fiyatlara yansır. Ancak uzun vadede zarar görürler; çünkü rekabet eksikliği inovasyonu azaltır. Kendi etnik nişleri içinde korunan iş insanları başarılarının üzerine yatabilir.
Büyük kaybedenler ise genel olarak Amerikalılardır. Etnik nişler yalnızca kitlesel göçü ve bunun doğurduğu tüm sorunları kolaylaştırmakla kalmaz; küçük işletme sahipliği, özellikle franchise’lar, Amerikalılar için yukarı doğru hareketliliğin klasik yollarından biriydi. Etnik ağlar giderek daha fazla sektörü ele geçirdikçe bu yol kapanır. Geriye yalnızca inanılmaz kalabalık üniversite ve profesyonel kariyer yolu kalır. Amerikalıların mülkiyet yoluyla ekonomik bağımsızlığa duyduğu tarihsel sevgi ölüyor.
Saati geri çevirmek
Demek ki doğrusal olmayan etnik nişler var ve piyasa rekabeti karşısında kendilerini sürdürebiliyorlar. Bu bazı Amerikalılara zarar verebilir; ama milyonlarca başka sorun da zarar veriyor. Gerçekten önemli mi?
Evet. Batı medeniyeti o kadar uzun süredir farklıdır ki —700 yıldan fazla— bunun neye benzediğini unuttuk. Fakat doğrusal olmayan etnik nişler, ima ettiği her şeyle birlikte, modern öncesi toplumsal örgütlenme biçimlerine geri dönüş niteliğindedir.
Kolektif beyin
*The WEIRDest People in the World* adlı eserinde Joseph Henrich, Batı istisnacılığının “özel sosunun” serbest birliktelik ve bireycilik olduğunu savunur. İnsanlık tarihindeki en yaygın toplumsal örgütlenme biçimi akrabalık temelli olmuştur. Bu toplumsal yapılar, neredeyse her zaman hayali akrabalık yoluyla yakın akrabaların ötesine uzanır; ancak yine de büyüklük açısından üst sınırlara sahiptir. Ayrıca toplumu çok daha küçük rekabetçi gruplara böler.
Batı Avrupa Evlilik Modeli, akrabalık temelli yapıları çekirdek ailelere bölerek kişisel olmayan işbirliğini kolaylaştırdı. Bu da hem çok daha büyük ölçeklerde işbirliğini mümkün kıldı hem de öğrenmenin verimliliğini büyük ölçüde artırdı:
Bununla birlikte, büyük akraba grupları daha fazla insanı birbirine bağlayarak çekirdek aileleri büyüklük ve bağlantılılık bakımından geride bıraksa da, çekirdek aileler geniş ilişkiler kurabilir ya da onları uzmanlardan oluşan yaygın bir ağla bağlayan gönüllü gruplara katılabilirse daha da büyük kolektif beyinlerin parçası olma potansiyeline sahiptir. Dahası, akrabalık bağlarıyla kısıtlanmadıkları için öğrenenler bu daha geniş ağdan özellikle bilgili ya da yetenekli öğretmenleri seçebilir. Bunun neden önemli olduğunu görmek için bir ekim rotasyonu stratejisini geniş ailenizdeki en iyi kişiden, örneğin baba tarafından amcanızdan, öğrenmek ile kasabanızdaki en iyi kişiden, örneğin büyük evi olan zengin çiftçiden, öğrenmek arasındaki farkı düşünün. Amcanız muhtemelen babanızla aynı tarımsal bilgiye erişmiştir; belki babanızdan daha dikkatliydi ya da kendi birkaç içgörüsünü eklemişti. Buna karşılık, topluluğun en başarılı çiftçisi, babanızın ailesinin hiç edinmediği kültürel bilgiye sahip olabilir ve siz onun içgörülerini kendi ailenizden gelenlerle birleştirerek daha iyi rutinler ya da uygulamalar ortaya çıkarabilirsiniz.
Bir etnik grup ekonomik bir nişi ele geçirdiğinde bu faydalar kaybolur. Potansiyel girişimciler artık herhangi bir gruptaki en iyiden öğrenmek yerine yalnızca kendi belirli gruplarındaki en iyiden öğrenebilir. Nişlerin oluşma ve yayılma mekanizmaları da bu grupların içindeki akrabalık ağlarını daha da teşvik eder. *Blue Dreams: Korean Americans and the Los Angeles Riots* kitabının 134. sayfasından:
Koreli göçmenlerin büyük çoğunluğu sahip oldukları parayı her şeyden önce kendi işletmelerine, yakın akrabalarına ve muhtemelen arkadaşlarına yatırır. Bu bakımdan zincirleme göçün niteliği ve akrabalığın önemi birçok göçmen girişimci için hayati önemdedir.
Batı medeniyetinin Malthusçu tuzaktan çıkmasını ve gerçek maddi, bilimsel, felsefi, kültürel, siyasi ve ahlaki ilerleme sağlamasını mümkün kılan şey bireysel istisnacılıktan ziyade büyük ölçekli işbirliği ve daha büyük kolektif beyindi. Böylece Batı yüzyıllar boyunca dünyaya bütünüyle hâkim oldu. Doğrusal olmayan etnik nişler, Batı toplumunu yavaş yavaş 700 yıl önce kaçtığımız kabileler, klanlar, geniş aileler ve aracı azınlıklar dünyasının varsayılan düzenine geri sürüklüyor.
İç piyasalar
Çoğu tarım toplumunda ticaret, vergi toplama, tefecilik ve birçok vasıflı zanaat belirli etnik azınlıkların alanıydı. Osmanlı İmparatorluğu’nda Rumlar ve Ermeniler; Doğu Avrupa’da Yahudiler ve Almanlar; Güneydoğu Asya’da Fujianlılar ya da Hindistan’ın farklı bölgelerinde çeşitli kastlar gibi.
Buna karşılık Kuzeybatı Avrupa nispeten etnik olarak homojendi ve aracı çoğunluklara sahipti. Homojenlik Clarkçı seçilimi, yani piyasa ekonomisinde zenginlerin daha yüksek doğurganlığı yoluyla üretken özelliklerin yayılmasını mümkün kıldı. Bu tür özellikler genellikle endogamik etnik gruplardan daha geniş nüfusa yayılmaz. Piyasa hâkimi ve aracı azınlıklar bu nedenle ulusal kalkınmaya elverişli değildir. Ben, bunların yokluğunun genel olarak Kuzeybatı Avrupa’nın ve özel olarak İngiltere’nin Doğu Avrupa’ya karşı en büyük avantajlarından biri olduğuna inanıyorum.
18. ve 19. yüzyıl ulus kurucuları —Bismarck’tan Alexander Hamilton’a, Pyotr Stolypin’den Meiji Japonya’sına ve Napolyon’a kadar— ulusal piyasalar yaratmaya takıntılıydı. Piyasa ne kadar büyük ve homojense o kadar iyiydi. Ticaretin önündeki iç engelleri yıkmak daha fazla rekabet ve daha büyük ölçek ekonomileri sağlar; böylece ulusal refahı ve ulusal gücü artırır.
Ayrıca ulus içindeki iç bölünmeleri de zayıflatır ve dış tehditler karşısında daha birleşik olmasını sağlar. Bu konudaki tartışmaların çoğu iç tarifeler gibi siyasi engellere —bunlar yasayla kaldırılabilir— ya da dağlar gibi fiziksel engellere —bunlar altyapıyla aşılabilir— odaklanır. Oysa kültürel engeller, özellikle dil, aynı etkilere sahiptir. Çevrim içi sağda yaygın bir slogan “ekonomik bölge değil, ulus”tur; fakat gerçek şu ki ikisi el ele gider. Ulus içeride ne kadar homojense, etkili piyasa büyüklüğü o kadar büyük, halk o kadar müreffeh ve devlet o kadar güçlü olur. Bu, kalkınma ekonomisinde iyi bilinir. Yavuz ve Bahadir’den:
Sonra, etnik çeşitliliğin gelişmekte olan ülkelerde yeni işletme oluşumuyla negatif ilişkili olduğunu buluyoruz. Bu, etnik olarak çeşitli toplumlarda homojenlik eksikliğinin kaynaklara ve piyasalara erişmek, daha geniş erişim sağlamak için farklı etnik gruplar arasında sosyal ağlar oluşturmayı zorlaştırdığı yönündeki argümanımızı destekler. Etnik gruplar, resmi kurumların boşluklarını doldurmak için kendi sınırları içinde kredi ve fikirlerin yayılmasını kolaylaştırırken ve işlem maliyetlerini azaltırken, dış grup üyeleri kaynak dağılımında ayrımcılığa uğrar. Bu da etnik olarak daha çeşitli toplumlarda daha az girişimcilik faaliyetiyle sonuçlanır.
Çeşitliliğin ulusal piyasaları parçaladığı dersi henüz özümsenmiş değil. Amerika Birleşik Devletleri’nde bu parçalanma, daha çeşitli bölgelerin yüzde 26-28 daha az büyük firma, fakat yüzde 6-8 daha fazla küçük firma kurması şeklinde görünür. Bu küçük firmalar doğrusal olmayan etnik nişlere daha uygundur: Bir tong tine ya da SBA kredisi bir donut dükkânı satın alımını finanse edebilir ama bir otomobil fabrikasını değil. Aile üyelerini ve aynı etnik kökenden kişileri tercihli işe almak, beş çalışanlı işletmelerde beş bin çalışanlı işletmelere göre daha fazla avantaj sağlar. Etnik nişlerde rekabet eksikliği göz önüne alındığında, etnik olarak daha parçalı bölgelerdeki küçük firmaların daha az üretken olmasını bekleyebiliriz; öyleler de.
Doğrusal olmayan etnik nişler, iç piyasaları kültürel çizgiler boyunca parçalamanın gerçek dünyada nasıl göründüğüdür: vizyoner devlet adamlarının kanla satın aldığı yüzyıllık ilerlemenin geri alınmasıdır.
Gayriresmîlik
Doğrusal olmayan etnik nişlerle ilgili en dikkat çekici şeylerden biri resmî örgütlerin eksikliğidir. Vietnamlı manikür salonu sahipleri için VietAid ya da motel Patel’leri için Asian-American Hotel Owners Association gibi birkaç kurum vardır; ancak bunlar gayriresmî akrabalık ve etnik bağlardan çok daha az önemlidir. Özellikle etnik para havuzlama düzenekleri, finansman kaynağı olarak resmi bankaların yerini alır; aile üyeleri de resmi çalışanların yerini alır.
Gayriresmî ağların, ağ içindeki daha düşük işlem maliyetleri ve amaçlarına hizmet ettikten sonra daha düşük çıkış maliyetleri gibi bazı avantajları vardır. Ancak resmî kurumların faydaları çok fazladır. Resmî kurumlar daha adildir, daha iyi ölçeklenir, amaçlarını daha uzun süre koruyabilir ve bireyleri ortak bir amaç doğrultusunda daha iyi hizalar. Toplumsal düzeyde hukuki miras sistemi iç savaştan daha iyi çalışır; bankalar tong tine’lardan daha iyi çalışır; süpermarketler sokak satıcılarından daha iyi çalışır; polis güçleri klan adaletinden daha iyi çalışır. Devlet açısından resmî kurumlar okunabilir, vergilendirilebilir ve düzenlenebilir.
Resmî kurumlar uzmanlaşma için de kritiktir. Bir elektrik santrali inşa etmek, bir market işletmek ya da kamu düzenini sağlamak için akrabalık ağınıza ve belki birkaç arkadaşınıza güvenmeye çalıştığınızı hayal edin. Bir grubun bunların hepsini iyi yapması mümkün değildir. Fakat serbestçe bir araya gelen bireyler elektrik santrali ve market için farklı şirketler, kamu düzenini sağlamak için de bir polis gücü oluşturabilir.
Kendi hesabına çalışmama ile yaşam standartları arasında inanılmaz güçlü bir ilişki vardır. Burada kendi hesabına çalışmama, ekonomide resmî kurumların hâkimiyetinin kaba bir ölçüsüdür. Girişimciliğin varsayılan insan biçimi, kendi hesabına çalışan sokak satıcısı ya da geçimlik çiftçidir ve son derece verimsizdir. Fakat akrabalık temelli bir toplumda bunun ötesine geçmek zordur.
Bu nedenle Sanayi Devrimi öncesinde Batı’nın ve özellikle İngiltere’nin yükselişinin işaretlerinden birinin resmî kulüplerdeki patlama olması şaşırtıcı değildir.
Serbestçe bir araya gelen bireylerin resmî kurumlarının gayriresmî akrabalık ağlarının yerini alması, belki de modernitenin temel toplumsal eğilimidir.
Üniversiteler ve loncalar, erken modern Avrupa’da gayriresmî ağların yerini alan resmî kurumların iki önemli örneğidir.
Amerikalılar tarihsel olarak resmî kurumlar inşa etme konusunda istisnaiydi. 1812’de dünyanın geri kalanının toplamından daha fazla şirkete sahiptiler. Örgütlenme özgürlüğü Amerikalılar için o kadar önemlidir ki Birinci Değişiklik tarafından korunmuştur; bu daha sonra 1964 Medeni Haklar Yasası ile zayıflatılmıştır. Resmî kurumlar bazen bireysel iradenin karşısına konur; DMV ile uğraşmanın acısını düşünün. Ancak bu bağlama çok bağlıdır. 19. yüzyılda Amerikalıların bir köprüye ihtiyacı olduğunda, onu inşa etmek için geçici bir şirket kurarlardı. Bu köprü inşa şirketi, akrabalık temelli bir örgütün yapacağı gibi sosyal ya da ekonomik hayatın geri kalanına hükmetmeyen uzmanlaşmış bir araçtı. Tüm sorunlarına rağmen resmî kurumlar, kolektif eylemi bireysel iradeyle birleştirmenin açık ara en iyi yoludur.
Kolektif beyni küçültmek ve ulusal piyasaları parçalamakta olduğu gibi, resmî kurumların gayriresmî akrabalık ağlarıyla yer değiştirmesi de insan ortalamasına doğru bir gerileme, Batı ilerlemesinin 700 yılını geri alma olarak görülmelidir.
Hindistan: Geleceğin ülkesi mi?
Doğrusal olmayan etnik nişlerin uç örneği Hindistan’dır. Burada neredeyse her ekonomik niş, binlerce yıllık bir sistem olan endogamik bir kast tarafından kilitlenmiştir.
Bunun, Clarkçı seçilimi engelleme —çünkü başarıya yönelik seçilim başarılı kastların dışına yayılmaz— ve kişisel olmayan yapılar yerine akrabalık temelli yapıları sağlamlaştırma gibi uzun vadeli sorunların yanı sıra bir dizi zararlı etkisi vardır. Örneğin kast sisteminin daha az ilgili olması gereken büyük uluslararası firmalarda bile istihdamda kast ayrımcılığı yaygındır.
Ayrımcılıkla ilgili birçok şikâyet aslında farklı grup yetenekleriyle ilgili şikâyetlerdir; fakat burada durum bu değildir. Alt kast başvuru sahipleri, kastlarının görünmediği yetenek testi dahil sürecin erken aşamalarında aynı derecede iyi performans gösterir; fakat yüz yüze mülakatta büyük ölçüde cezalandırılır.
Kast ayrımcılığı, pozitif ayrımcılıkla aynı sorunlara yol açar; pozitif ayrımcılık Hindistan hükümetinde de son derece yaygındır. Şirketler daha kötü çalışanları işe alır ve daha az üretken olur; tüketiciler daha kötü ve daha pahalı ürünler alır; elbette bireyler liyakatlerine göre değerlendirilmez. Thomas Sowell’ın sorusunu yeniden sorabiliriz: Bu, herhangi bir yasal zorunluluk olmadan piyasa rekabeti karşısında nasıl sürdürülebilir?
Cevap şudur: Bu davranış, önyargı olmasa bile ekonomik olarak rasyoneldir. Hindistan gibi son derece Balkanlaşmış bir toplumda, nişinizin farklı bir etnik grup tarafından ele geçirilmesine izin verirseniz, siz de karşılığında ayrımcılığa uğrarsınız. Amerika’nın aksine, geri dönebileceğiniz daha geniş bir ekonomi yoktur. Bu nedenle şirketlerdeki bireylerin ayrımcılık yapmak için çok güçlü teşvikleri vardır. Bireysel teşvikleri soyutlasak bile —ki bunu yapmamalıyız— şirketler, kendi özel nişleri için en yetenekli grup dışındaki herkese ayrımcılık yapmaktan fayda sağlar; çünkü o niş kaçınılmaz olarak söz konusu grup tarafından domine edilecektir.
Hint şirketleri sürekli işgücü kıtlığından şikâyet eder. Bu, 1,5 milyar nüfuslu, neredeyse 650 milyon küçük çiftçisi olan ve mezun işsizliği yüzde 30’a yaklaşan bir ülkede gariptir. Ancak doğru işgücü piyasasının “Hintliler” ya da hatta “işe gidip gelebilecek mesafedeki insanlar” değil, çok daha küçük bir grup olan “doğru jati’den insanlar” olduğunu düşününce anlamlı hale gelir. Bu grubun, sayı ve IQ’nun ima edeceğinden bile daha az ilgili beceriye sahip olması muhtemeldir; eğer söz konusu beceriler kastın geleneksel beceri setinin parçası değilse. Hintlilerin yaklaşık yüzde 40’ı, sadece 10 dakika boyunca kasta uygun olmayan işler yapmaktan kaçınmak için 10 günlük ücrete eşdeğer paradan vazgeçmeye isteklidir.
Sermaye piyasalarında da benzer bir şey yaşanır. Kast üyeleri kast dışı kişilere borç vermeyi reddeder. Bu da belirli bir nişte yerel olarak hâkim kastın girişimcilerinin, kast dışı rakiplerine göre çok daha düşük sermaye verimliliğine sahip olduğu ama yine de rekabette yenilmediği durumlara yol açar. Bu da kalıcı sermaye yanlış tahsisine neden olur. Tirupur triko giyim sektöründe bunun bir örneği için Munshi’ye bakılabilir.
Bir birey ancak sınırlı sayıda insanı tanıyabilir ve onlarla anlamlı biçimde etkileşime girebilir. Dunbar sayısı —150— tartışmalıdır; fakat gerçek sayı, sosyal açıdan en becerikli bireyler dışında muhtemelen binden azdır. Bir kişinin etkileşim kurmaya zorlanacağı insan sayısı —sınıflarda, işyerinde— neredeyse sabittir ve toplam nüfus arttığında artmaz. Bu sosyal çevredeki bazı kişiler doğru etnik kökenden olmadıkları için işçi, işveren, yüklenici vb. olarak fiilen erişilemez durumdaysa, bu herhangi bir işçi ya da işveren için etkili piyasa büyüklüğünü daha da azaltır.
Bunun anlamı şudur: Reykjavik gibi küçük ama nispeten homojen bir alan, Yeni Delhi gibi etnik nişlerin hâkim olduğu son derece çeşitli bir yere kıyasla fiilen daha büyük işgücü piyasalarına sahip olabilir. Bu, Yeni Delhi içindeki tekil kastlar İzlanda’nın tüm nüfusundan daha büyük olsa bile doğru olabilir. Çünkü bireysel Delhililerin sosyal çevrelerinin büyük bölümleri, çeşitli faaliyetler için erişilemez dış grup üyelerinden oluşacaktır.
Hint köyleri etnik olarak o kadar parçalıdır ki her kast ortalama olarak köy nüfusunun yalnızca yüzde 6’sını oluşturur. Yerleşim ayrışmasıyla bile bu oran mahallede yalnızca yüzde 14’e çıkar. Bir bakıma Hindistan’ın benzersiz toplumsal yapısı, modern teknolojiyle bile onun sanayi öncesi bir ekonomi olarak kalmasını sağlar; fabrikalar yerine ev tipi üretim baskındır.
Hint firmaları ölçeklenmede kötü olmakla meşhurdur. Bu özellikle imalat için geçerlidir; çünkü imalat sektörü öğrenme eğrilerinden ve diğer ölçek ekonomilerinden büyük ölçüde faydalanır. Başarılı olduklarında büyüyen ve genişleyen Amerikan firmalarının, hatta Meksika firmalarının aksine, hayatta kalan Hint firmaları ortalamada hiç genişlemez. Bu da çok sayıda küçük, düşük üretkenlikli firmanın çoğalmasına yol açar.
Hindistan, doğrusal olmayan etnik nişlerin yaygınlığı için bir üst sınır olmadığını gösterir. Onları destekleyecek doğru toplumsal yapılara sahip yeterince ayrı etnisite varsa, tüm ekonomiyi ele geçirebilirler. Patolojilerini Dunkin’ Donuts’tan çok daha önemli sektörlere yayabilirler.
Sonuçlar
Göç, bugün Batı toplumlarındaki en gerici güçtür. Anti-woke liberaller 1990’ları idealize eder; entelektüel olarak dürüst sosyal muhafazakârlar 1950’leri tercih eder; Mencius Moldbug 1750’ye dönmek ister. Ancak göç destekçileri saati 700 yıl geriye çeviriyor. Doğrusal olmayan etnik nişler, kişisel olmayan işbirliğine doğru yüzyıllar süren toplumsal ilerlemenin ve daha büyük, daha iyi bütünleşmiş piyasalara doğru ekonomik ilerlemenin tersine dönmesini haber verir. Göçü piyasa büyüklüğünü artırdığı gerekçesiyle destekleyen ekonomistler basitçe yanılıyor. Yüzyıllardır modernitenin en ileri ucunda yer alan ülkelerde yaşadıkları için, varsayılan insan toplumunun akrabalığa dayalı olduğunu unuttular ve bu tür bir toplumun Batı’ya geri dönüşüne aracılık ediyorlar.
İyi haber şu ki doğrusal olmayan etnik nişlerin neredeyse tamamı yakın dönem göçmen etnik ağlarıyla sınırlıdır. Siyasette etnik ağlar sonsuza kadar sürebilir; fakat iş dünyasında birkaç kuşak içinde dağılma eğilimindedirler. Küçük işletme sahipliği zordur ve ABD kültürüne daha fazla asimile olan sonraki kuşaklar çoğu zaman bunun yerine eğitimi ve profesyonel meslekleri tercih eder. Düşük doğurganlık, etnik ağın çözülmesi için yalnızca birkaç kopuşun yeterli olduğu anlamına gelir.
Kötü haber ise bu çözülmenin yalnızca göç durdurulursa gerçekleşmesidir. Eski ülkeden göç sürdükçe, etnik ağlar daha geniş Amerikan toplumundan ayrı olma duygusunu korur; kendi nişlerine hâkim olmaya ve yenilerini ele geçirmeye devam edebilir. Bu sürecin üst sınırı yoktur. Bu değişene kadar Hindistan bizi bekliyor.
