AB ülkeleri Erdoğan’ın artan otoriterliğinden rahatsız. Ama Türkiye’nin sert gücünü istiyorlar.
Belki de sadece dil sürçmesiydi. Ursula von der Leyen bu yılın başlarında Avrupa’nın Rusya, Çin ve Türkiye’nin etkisi altına girme riskiyle karşı karşıya olduğunu söylemişti. Bunun, “bizim için işleri zorlaştıracağını” ifade etmişti.
Bu korkunç bir gaf oldu. Avrupa Komisyonu Başkanı, kilit bir NATO müttefikini ve uzun süredir AB üyeliğine aday olan bir ülkeyi, Avrupa’nın en büyük iki rakibiyle aynı kefeye koymuştu. Birkaç gün sonra Komisyon’un basın servisi bu sözleri beceriksizce geri çekince, Türkiye Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan sert karşılık verdi: “Avrupa’nın Türkiye’ye ihtiyacı, Türkiye’nin Avrupa’ya ihtiyacından daha fazla.”
Erdoğan’ın artan otoriterliği, Türkiye’yi uzun süredir zor ve öngörülemez bir müttefik haline getiriyor. Bugün Ukrayna ve Orta Doğu’daki çatışmalar ile ABD’nin güvenlik şemsiyesini Avrupa’dan çekebileceği yönündeki endişeler, sert bir yeniden değerlendirmeyi zorluyor. Türkiye artık yalnızca sorunlu bir Avrupalı müttefik olarak görülmüyor. Aynı zamanda kritik bir stratejik ortak.
NATO’nun Brüksel’deki karargâhında Türkiye, ABD’den sonra ikinci sırada gelen “vazgeçilmez bir ortak” olarak anılıyor; ittifakın güneydoğu kanadında bir kaya, Karadeniz’de büyük bir deniz gücü. Türkiye’nin savunma sanayisi de Avrupa’daki NATO üyelerinin acilen ihtiyaç duyduğu drone ve güdümlü füze gibi silahları seri üretmek için gereken ölçeğe ve uzmanlığa sahip.
Ankara şimdi artan jeopolitik ağırlığını daha yakın AB ilişkilerine, Avrupa’nın şekillenmekte olan güvenlik düzeninde resmî bir role ve büyüyen savunma sanayisi için silah anlaşmalarına dönüştürmek istiyor. Avrupa orduları Türk top mermilerine, dronlarına ve kara gücüne ihtiyaç duyarken, Erdoğan daha iyi AB erişimi, savunma sözleşmeleri ve en önemlisi bunlarla birlikte gelen teknoloji ve finansmanı istiyor.
Pek çok Avrupalı lider, özellikle ABD Başkanı Donald Trump Avrupa’daki Amerikan askerlerini ve teçhizatını azaltmaya yönelirken, Erdoğan’ın isteklerinin karşılanması gerektiğine inanıyor. Türkiye’nin geçen yılki 10 milyar dolarlık savunma ihracatının yarısından çok daha fazlası NATO ülkelerine gitti.
Finlandiya Cumhurbaşkanı Alexander Stubb haziran ayında, “Güvenlik perspektifinden bakıldığında Türkiye’nin bize mümkün olduğunca yakın olması gerektiği anlayışına zihnimizi açmamız gerekiyor,” dedi. “Dünyada güç göstermek istiyorsak büyük düşünmeye başlamalıyız.”
“Büyük düşünmek” ve büyük harcamalar, 7 Temmuz’da Ankara’da yapılacak NATO zirvesinin büyük bölümünü şekillendirecek. Zirvenin ana çabası, Avrupa’nın Trump’ı 32 üyeli askeri ittifaka bağlı tutmaya çalışması olacak. Analistlere ve yetkililere göre buna paralel olarak, ABD geri çekilirken Türkiye’nin ve savunma sanayi üssünün Avrupa’ya ne kadar entegre edilebileceği gündemi de var.
Zirvenin Türkiye’de yapılacak olması bile Avrupa’nın bakışının ne kadar değiştiğini gösteriyor. On yıl önce Erdoğan, NATO’yu 2018 toplantısını İstanbul’da yapmaya davet etmişti; bu teklifin kabul edileceği yaygın şekilde varsayılıyordu. Ancak bu planlar, Türkiye’de demokrasinin gerilemesine ilişkin kaygılar nedeniyle bir düzine Avrupalı müttefik tarafından engellendi.
Bir hafta sonra Erdoğan, darbe girişiminin ardından kamu görevlilerine ve muhalif isimlere yönelik geniş çaplı bir tasfiye başlattı. Bundan birkaç ay sonra Türkiye, Rusya’dan S-400 hava savunma sistemi satın almak için görüşmelere başladı.
O dönem tartışmalarda bulunan bir NATO diplomatı, “Birçok Avrupa ülkesi, yaşananlardan sonra haklı çıktığını hissetti,” diyor. “Erdoğan’a söz verdikten sonra zirveyi ondan geri almak zorunda kalacakları kâbus senaryosundan kaçınmış oldular.”
Türkiye’nin 72 yaşındaki güçlü adamı Erdoğan artık sonunda istediğini aldı. Gelecek haftaki zirve, Erdoğan’ın 1.150 odalı Beştepe Cumhurbaşkanlığı Külliyesi’nin devasa ihtişamı içinde yapılacak. Trump’ın duymak istediği şekilde Avrupalı NATO ülkelerinden daha yüksek savunma harcaması taahhütleri gelecek ve Erdoğan’ın imzalanmasını istediği Türk silahlarına yönelik büyük sözleşmeler gündemde olacak.
Türkiye’nin zorlanan ekonomisi ve demokrasisine ilişkin kaygılar ise son dönemdeki örneklere bakılırsa kırmızı halının altına süpürülecek.
Daha mayıs ayında bir Ankara mahkemesi, ülkenin ana muhalefet partisinin lideri Özgür Özel’i görevden aldı. Bu, Erdoğan’ın başlıca siyasi rakiplerinin karşı karşıya kaldığı yargı saldırısının son hamlesiydi. Bu süreç geçen yıl İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanı ve cumhurbaşkanı adayı Ekrem İmamoğlu’nun tutuklanmasıyla hızlanmıştı. Buna rağmen ABD’li ve Avrupalı liderler hiçbir şey söylemedi.
Yine de Türkiye’nin daha yakın AB ilişkileri, daha sıkı güvenlik entegrasyonu ve bunların sağlayacağı uluslararası meşruiyet yönündeki arayışını ne kadar ileri taşıyabileceğinin bir sınırı var.
Türkiye’nin Avrupalı müttefiklerinin çoğu, Erdoğan hükümeti ve bunun NATO’nun ilan edilmiş “demokrasi, bireysel özgürlük ve hukukun üstünlüğü” ilkeleriyle uyumu hakkında derin kaygılar taşıyor. Yetkililere, diplomatlara ve analistlere göre bu, demokratik inceliklere duygusal bağlılıktan değil, sert bir çıkar hesabından kaynaklanıyor.
IstanPol Enstitüsü eş direktörü Seren Selvin Korkmaz, “Demokrasi ve jeostratejik istikrar ayrı meseleler değildir,” diyor. “Demokratik kurumlar, Türkiye’nin stratejik gücünün güvenilirliğini şekillendirir. Uluslararası anlaşmaların bireysel liderlerin ötesinde sürmesini sağlayan kurumsal altyapıyı sunarlar.”
Nitekim Türk makamları, zirve öncesinde bu sorunu hatırlattı. Toplantı öncesi yapılan güvenlik operasyonunda, çoğu altmışlı ve yetmişli yaşlarında olan üç düzineden fazla çevreci dahil 200’den fazla kişi terör şüphesiyle gözaltına alındı.
Batılı bir yetkili sorunu açık biçimde şöyle tarif ediyor: “Türkiye’nin iç, ekonomik ve siyasi kırılganlığı jeostratejik önemini ne zaman ve nasıl sınırlar ya da zayıflatır? Sonuçta gerçek soru, önemli olan soru bu.”
Türkiye’nin savunma sanayisi devrimi
Ankara’nın 200 kilometre batısında, Pers Kraliyet Yolu olarak bilinen antik bir yolun yakınındaki devasa modern bir tesiste, Türkiye’nin askeri-sanayi kompleksinin neden bu kadar değerli görüldüğünün nedenlerinden biri yatıyor. Hafif silah mühimmatı, havan mermileri ve topçu mermileri üreten Arca Savunma, belki de kimsenin adını duymadığı en büyük Türk savunma şirketi.
Yalnızca altı yıl önce eski bir NATO tedarik yetkilisi olan İsmail Terlemez tarafından kurulan Arca, baş döndürücü bir yükseliş yaşadı. Siyasi bağlantıları güçlü olan şirket, devlet haber ajansı Anadolu’ya göre geçen yıl Türkiye’nin en büyük savunma ihracatçısı oldu. Son dönemdeki en büyük sözleşmeleri arasında Slovakya, Bulgaristan ve Estonya ile yapılan milyarlarca dolarlık anlaşmalar var.
Geçen yıl ABD Adalet Bakanlığı, Terlemez’in NATO’da görevliyken bir dizi patlayıcı tedarik sözleşmesiyle bağlantılı olarak 115 bin eurodan fazla menfaat kabul ettiği yönündeki suçlamaları düşürdü.
Arca, NATO Genel Sekreteri Mark Rutte’nin Türkiye’nin “savunma sanayisi devrimi” diye adlandırdığı şeyin simgelerinden biri.
Türk savunma şirketleri hızlı hareket ediyor ve pazar talebine çabuk yanıt veriyor. Sektör hükümet tarafından ulusal kimliğin bir direği olarak yüceltiliyor.
Ankara’da herhangi bir günde dev reklam panolarında patlayan füzelerin, yükselen jetlerin ve ateşlenen topların videoları gösteriliyor. Bunların ardından çoğu zaman pilot gözlüğü takmış Erdoğan’ın fotoğrafı ve şu slogan geliyor: “Dostlarına güven, düşmanlarına korku veren Türkiye.”
Sektör ayrıca bir ülkenin NATO standartlarında silahlarda nasıl yüksek derecede kendi kendine yeterlilik sağlayabileceğini gösteriyor.
Bu hamle ilk olarak 1974 Kıbrıs Savaşı’ndan sonra başladı; o dönemde ABD silah ambargosu Türkiye’nin yabancı tedarikçilere bağımlılığını açığa çıkarmıştı. Erdoğan döneminde ise devlet desteğinin, bazen bütçe dışı özel bir savunma fonu aracılığıyla, siyasi bağlantılı savunma şampiyonlarına yönlendirilmesiyle hızlandı.
Analistlerin tahminine göre fonun harcamaları 2018’de zirveye çıktı ve GSYH’nin neredeyse yarım puanına ulaştı; bu da yaklaşık 3 milyar dolara denk geliyordu.
Üst düzey bir yetkili, geçmiş savunma hamlelerinin “meyvelerini topluyoruz” diyor. Bu yıl savunma ihracatının yaklaşık yüzde 30 artarak 13 milyar dolara çıkabileceğini öngörüyor. Yetkili gülümseyerek, “Avrupa’nın bizden öğreneceği çok şey var,” diye ekliyor.
Bugün Avrupa da savunma sanayisini yeniden inşa etmek ve tedarik zincirlerini güvence altına almak için benzer bir çaba içinde. Türk yetkililer, Türkiye’nin savunma girdilerinin değer bazında yüzde 80’den fazlasının yurt içinden sağlandığını iddia ediyor.
Üst düzey bir NATO savunma yetkilisi, “Türkiye’de Almanya’nın ancak eşleşebileceği düzeyde girişimcilik, mühendislik uzmanlığı ve sanayi ölçeği var. Ama Almanya pahalı,” diyor. “Türkler ayrıca NATO toplantılarına en iyi hazırlanmış şekilde geliyor ve en zor soruları soruyor. Onları kesinlikle kendi tarafınızda istersiniz.”
Yine de Türkiye’nin cephaneliği tek başına onu sarsılmaz bir müttefik yapmıyor. Savunma sanayisi de ülkeye ilişkin birçok NATO müttefikinin daha geniş çekincelerini özetleyen bazı engellerle karşı karşıya.
İlk ve en sembolik sorun pazar dışlanması. Avrupa NATO’sunun AB üyesi olmayan bir üyesi olarak Ankara, Brüksel’in 150 milyar euroluk silah için kredi programının dışında bırakıldı. Bu program AB’nin ortak bütçesine dayanıyor ve savunma üretimini, inovasyonu ve sınır ötesi işbirliğini artırmak için tasarlanmış durumda.
Türkiye bu sorunu Brüksel’i tamamen devre dışı bırakarak ve bunun yerine ikili anlaşmalar yaparak aşmaya çalıştı.
Erdoğan’ın damadı Selçuk Bayraktar’ın yönettiği, yapay zekâ destekli dronlarda dünya lideri Baykar, İtalyan Leonardo şirketiyle Avrupa’da faaliyet gösteren bir şirket olarak AB finansmanına erişim sağlayan bir ortak girişim kurdu. Türk mühimmat üreticisi Repkon da benzer şekilde Almanya’da üretim tesisleri kurmak için anlaşma imzaladı.
Türkiye ayrıca geçen yılın sonlarında İspanya hava kuvvetlerine Airbus ile ortak üretilecek 30 eğitim jeti sattı. Anlaşmanın değeri 2,6 milyar euro. Analistlere göre bu ortak üretim modeli, Avrupa silahlarını entegre eden diğer Türk savunma platformlarında da tekrarlanabilir.
Ankara merkezli savunma danışmanı Arda Mevlütoğlu, “İşbirliği için çok büyük potansiyel var,” diyor. “Batılı ülkeler kendi aviyonik ve silah sistemleriyle Türk platformlarına tak-çalıştır modeliyle entegre olabilir.”
Bu tür ortak girişimler, işlemsel dönemin ruhuna uygun. Ancak Türkiye’nin güvenlik rolüne ilişkin kapsayıcı bir Avrupa anlaşmasının parçası olmaması, bunun ne kadar ileri gidebileceğini de sınırlıyor.
Siyaset bilimci Korkmaz, “Avrupa Türkiye’den ne istiyor? Bu net değil ve sorun da bu. İlişki devam ediyor çünkü devam etmek zorunda, ama ilerlemiyor çünkü onu destekleyecek siyasi altyapı yok,” diyor. “Bu olmadan Türkiye daha önemli hale gelebilir ama paradoksal biçimde stratejik tartışmalarda daha az ilgili hale de gelebilir.”
İkinci sorun finansal. Türkiye’nin savunma sektörü hızla büyüyor olabilir; ancak daha geniş ekonomi yüzde 33 enflasyon, artan maliyetler ve diğer üreticilerin rekabet gücünü boğan değerlenen kur nedeniyle sıkıntı içinde.
Sektör ayrıca hukukun üstünlüğüne ilişkin kaygıların diğer sektörlerde yabancı yatırımı caydırdığı bir ülkede faaliyet gösteriyor. World Justice Project’in 2025 Hukukun Üstünlüğü Endeksi’nde Türkiye, 143 ülke arasında 118’inci sırada yer aldı; Rusya’nın yalnızca bir sıra üzerindeydi.
NATO savunma yetkilisi, “Türkiye’nin hukuk sistemi sermayeyi risk altında bırakıyor. Bu nedenle devlet kontrolündeki holdingler ve bir iki iyi bağlantılı özel şirket dışında Türkiye’nin savunma sanayisi sermaye bakımından hafif kalıyor. Bu, sektörün büyümesini ve derinliğini sınırlıyor,” diye ekliyor.
Üçüncü sorun güvenilirlik. Ankara, ulusal kararlılığı ve ülkenin dış baskıya dayanma kabiliyetini göstermek için savunma sanayisini sık sık öne çıkarıyor. Ancak bu tür abartılı tanıtım geri tepebiliyor.
Geçen yıl birçok Türk, Dışişleri Bakanı Hakan Fidan’ın Türkiye’nin yerli savunma sanayisinin mücevheri olarak görülen beşinci nesil KAAN savaş uçağının yabancı yapımı motorlara bağımlı olduğunu kabul etmesiyle şaşkına döndü. Bu yıl da benzer aşırı vaatler, prototip Yıldırımhan balistik füzesinin ilan edilen 6.000 kilometre menzile sahip olduğu şeklinde sunuldu. Bu, Türkiye’nin mevcut en uzun menzilli füzesinden inanılması güç biçimde 10 kat daha fazla.
İkinci bir üst düzey Avrupalı savunma yetkilisi, “Türkler Apache benzeri bir helikopter yapıyor, dronları, karıştırıcı sistemleri var... Avrupa’nın en hızlı büyüyen savunma sanayilerinden biri,” diyor. Ancak yetkili, özellikle Yıldırımhan’a atıfla, “Bu yeni sistemlerden bazılarının tam olarak ne kadar etkileyici olduğu henüz görülecek,” diye ekliyor.
“Büyük NATO müttefikleri kendilerini güvende tutma konusunda gerçekten onlara güvenecek mi?”
Karşılıklı güvensizlik mirası
Türkiye’nin NATO ülkeleriyle ilişkileri, 2016’daki darbe girişiminden bu yana köklü biçimde iyileşti. O dönemde Erdoğan Batı’yı “darbecilerin ve teröristlerin yanında yer almakla” suçlamıştı.
Türk savunma şirketleri Avrupa orduları için önemli tedarikçiler haline geldi. Avrupa’nın Çin’e uzanan “Orta Koridor” ulaşım ve enerji güzergâhını güçlendirme isteği Türkiye’den geçiyor; bu da ülkenin stratejik konumunu daha da artırıyor.
Moskova ile ilişkilere gelince, Ankara işgal altındaki Kırım’ın Ukrayna’ya iadesini desteklemeyi sürdürüyor ve Türkiye’nin Rus enerjisine bağımlılığını azalttı.
Bu arada Türkiye Batı ilişkilerini yeniden değerli görmeye başladı. Bu yıl Türkiye’ye yönelen dört İran balistik füzesini düşürenler NATO hava savunma bataryalarıydı.
Türk savunma şirketleri —özellikle topçu gibi daha standartlaşmış ürünler üretenler— rekabetçi kalmak için Batı teknolojisine, finansmanına ve ortaklıklarına ihtiyaç duyuyor. Türkiye’nin savunma sanayisi kurumunda uluslararası işbirliği başkanı Ertaç Koca’ya göre Çin “hiç şüphesiz Türkiye’nin savunma sektörü için en büyük tehdit.”
En önemlisi, AB üyesi olmayan Birleşik Krallık gibi ülkeler dahil Avrupa, Türkiye’nin yaklaşık 720 milyar euroluk yıllık mal ve hizmet ticaretinin yaklaşık yarısını oluşturuyor.
Üst düzey bir Türk yetkili, “Avrupa bizim tek güvenli ve barışçıl sınırımız,” diye kabul ediyor. “Avrupa’nın istikrarına ve güvenliğine çok büyük değer veriyoruz.”
Yine de ilişkilerin daha iyi olması, iyi oldukları anlamına gelmiyor. Daha yakın savunma bağları da kaçınılmaz olarak ilişkileri iyi hale getirmeyecek. Bu da Türkiye ekonomisinin ihtiyaç duyduğu ticaret ve yatırım akışlarının üzerinde bir tavan oluşturuyor.
2005’te başlayan AB üyelik müzakereleri 2018’de donduruldu. Herkes, Türkiye’nin AB ile 1995’te, dijital ekonomi yükselişe geçmeden önce imzaladığı gümrük birliğinin güncellenmesi gerektiği konusunda hemfikir. Ancak bunu yapmak Ankara’nın kabul etmeye istekli olmayabileceği siyasi açıdan zor değişiklikler gerektirir; örneğin şeffaf kamu ihale politikalarına uymak gibi.
Eleştirmenlerin Türkiye’nin artan otoriterleşmesi olarak gördüğü durumdan kaynaklanan daha derin bir belirsizlik de tam işbirliğini sınırlıyor. Eleştirmenlere göre Türkiye tamamen otoriter hale gelirse, hükümetin temel önceliği ortak dış tehditlerle yüzleşmekten ziyade iç tehditleri ortadan kaldırmak olur. Bu, eski başbakan Viktor Orbán döneminde Macaristan’da yaşanana benzer.
Şimdilik iki taraf da ABD’nin artık Avrupa güvenliğinde eskiden oynadığı kapsayıcı rolü oynamadığı, giderek daha tehlikeli hale gelen bir dünyada yeni bir güvenlik düzenine doğru yol bulmaya çalışıyor.
İstanbul merkezli EDAM düşünce kuruluşunun direktörü Sinan Ülgen, “Karşılıklı güvensizliğin bu mirasının her zamankinden daha önemli olmasının nedeni bu,” diyor.
“Avrupa için soru şu: ‘İş ciddiye bindiğinde Türkiye AB’nin yanında mı yer alacak, yoksa kenarda mı duracak?’ Türkiye için soru şu: ‘Bu çıkmaz, işlevsiz bir NATO’ya ve Türkiye’yi dışlayan bir AB savunma mimarisine mi yol açacak?’”
Ülgen, “En kötü ihtimalde bu, daha önce korkulan her şeyi gerçek kılabilir: daha zayıf bir Avrupa ve kendi başının çaresine bakmak zorunda kalan bir Türkiye,” diye ekliyor. “Bu, keşfedilmemiş sular olur.”
