🔹 Avrupa Komisyonu, Avrupa Birliği’nin salgından en fazla etkilenen ülkelere destek sağlamak için aldığı yaklaşık 600 milyar avroluk kredinin geri ödeme takviminin değiştirilmesine sıcak bakmıyor.

🔹 İspanya, borç geri ödemelerinin ilk yıllardaki yükünü azaltmak ve 2028-2034 dönemi bütçesine 70 milyar avro ek kaynak sağlamak için yeniden yapılandırma önerdi.

🔹 Komisyonun çalışma belgesinde, anapara geri ödemelerinin ertelenmesinin faiz maliyetini artıracağı belirtildi. Yüksek faiz oranları bu etkiyi daha da büyütebilir.

🔹 Kredilerin geri ödemeleri, müzakere edilen bütçe taslağına göre 2028’den itibaren yılda 24 milyar avro olacak ve dönem boyunca toplam 168 milyar avroya ulaşacak.

🔹 Geri ödeme maliyetindeki faiz payının daha önce 80-93 milyar avro arasında olması beklenirken, yeni tahmin 89-99 milyar avro aralığına yükseldi.

🔹 İspanya, borç yükünün kredi ömrü boyunca daha dengeli dağılması için zaman içinde sabit bir ödeme çabası öngörüyor.

🔹 Almanya’nın başını çektiği mali açıdan tutumlu ülkeler, Avrupa Komisyonunun önerdiği 1,98 trilyon avroluk 2028-2034 bütçesinde yüz milyarlarca avroluk kesinti talep ediyor.

🔹 Kurtarma fonu borcunun geri ödenmesi ve savunma, rekabetçilik, acil durumlar ile Ukrayna için yeni kaynak ayrılması, tarım ve uyum fonlarında daha büyük kesinti baskısı oluşturuyor.

🔹 Almanya, Avusturya, Danimarka, Finlandiya, Hollanda ve İsveç hükümetleri, İrlanda Başbakanı Micheál Martin’e bütçe görüşmelerinde kesintileri içeren bir müzakere teklifi hazırlanmasını isteyen mektup gönderdi.

🔹 AB bütçesinin yeni finansman kaynakları konusunda da uzlaşma sağlanamadı. Şirket vergisi, sınırda karbon vergisi ve tütün vergisi gibi öneriler reddedilirken dijital vergi ve çevrim içi bahis vergisi önerileri ilerleme sağlayamadı.

🔹 Eski Avrupa Merkez Bankası Başkanı Mario Draghi, İspanya’nın borç yeniden yapılandırma önerisini destekledi; önerinin avro cinsinden istikrarlı bir borç piyasası varlığı oluşturabileceğini söyledi.

🔹 ABD donanmasının yoğun çabasıyla petrol tankerleri Hürmüz Boğazı’ndan yeniden geçmeye başladı ve sevkiyat savaş öncesi seviyeye yaklaştı.

🔹 Kpler verilerine göre, boğazdan pazartesiye kadar olan haftada günde ortalama 13,5 milyon varil petrol taşındı.

🔹 Suudi Arabistan, İran destekli milislerin 10 Eylül gecesi Irak’tan düzenlediği insansız hava aracı saldırısının ardından petrol sahalarını Kızıldeniz’e bağlayan boru hattını onardı.

🔹 Orta Doğu’nun tüm güzergâhlardan toplam petrol ihracatı günde 20,5 milyon varile, yani 2025 seviyesinin yüzde 89’una ulaştı.

🔹 ABD donanması İran limanlarına tam abluka uygularken İran tek bir tankere petrol yükleyemiyor ve deniz yoluyla petrol ihraç edemiyor.

🔹 ABD’nin bölgede iki nükleer enerjiyle çalışan uçak gemisi ve yaklaşık 12 güdümlü füze destroyeri bulunuyor; bu güç ABD donanmasının toplam filosunun yaklaşık yüzde 20’sini oluşturuyor.

🔹 ABD donanmasının operasyonu Hürmüz Boğazı’nı yeniden açarken İran’ın petrol ihracatını engelliyor; bölgedeki diğer ülkeler petrol satabilirken İran’ın limanları çalışamaz durumda.

🔹 ABD’nin İran’ı sıkıştırma ve boğazı açık tutma operasyonu savaş gemileri ve personel üzerinde büyük baskı oluşturuyor; iki uçak gemisi grubunun bölgede tutulması dünyanın diğer bölgelerindeki ABD ateş gücünü azaltabilir.

🔹 İran’ın Suudi Arabistan’daki petrol boru hattına saldırarak boğazı kapalı tutma girişimi sonuç vermedi.

🔹 İran, balistik füzelerle diğer Körfez ülkelerine ve petrol ihracat altyapılarına saldırarak daha ciddi bir tırmanışa gidebilir.

🔹 İran’ın son dönemde ateş açmaması, füze kapasitesinin azalmış olabileceğini veya liderlerinin ABD’nin ağır misillemesinden çekindiğini gösteriyor olabilir.

🔹 ABD donanması mevcut operasyonu sürdürürse İran, haziranda savaşın ilk aşamasını kısa süreliğine sona erdiren mutabakat zaptından çok daha ağır şartları kabul etmek zorunda kalabilir.

🔹 İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu, Dubai’den Tel Aviv’e giden Flydubai uçağında yardımcı pilotu bıçaklayan ve uçağın kontrolünü ele geçirmeye çalışan kişinin “İslamcı radikal telkin” altında olduğunu söyledi.

🔹 Uçak, çarşamba günü seferin başlamasından yaklaşık iki saat sonra 5.200 metre irtifa kaybetti; yolcular ve mürettebat saldırganı etkisiz hale getirerek uçağın kontrolünü yeniden sağladı.

🔹 Netanyahu, saldırganın Umman vatandaşı olduğunu ve uçağı düşürmeye çalışmasının çok muhtemel göründüğünü söyledi.

🔹 Birleşik Arap Emirlikleri’nde olayın herhangi bir terör faaliyeti veya amacıyla bağlantılı olup olmadığını belirlemek için soruşturma başlatıldı.

🔹 Uçağın acil iniş yaptığı Suudi Arabistan’ın İçişleri Bakanlığı, pilot ve yardımcı pilotun sağlık ekiplerinin onayının ardından BAE’ye gönderildiğini açıkladı.

🔹 Netanyahu, saldırganın yolcular ve mürettebat tarafından bağlandıktan sonra kabin ekibine “Beni öldürün” diye seslendiğini ve intihar eğilimi gösterdiğini söyledi.

🔹 Hem ABD Başkanı Donald Trump hem de BAE yetkilileri İran’ın olaydan sorumlu olabileceğini belirtti; ancak Tahran’a kesin bir suçlama yöneltilmedi.

🔹 Trump, İran’ın saldırıya dahil olduğunun belirlenmesi halinde ülkenin “çok ağır şekilde vurulacağını” söyledi. Netanyahu ise İran’ın olaya dahil olup olmadığını söylemek için henüz erken olduğunu açıkladı.

🔹 İsrail istihbarat kurumu Mossad’ın yürüttüğü ayrı soruşturmada, saldırganın uçağı düşürmeyi amaçladığı değerlendiriliyor.

🔹 Flydubai’nin FZ1073 seferi, 170’ten fazla kişiyle Dubai’den Ben Gurion Havalimanı’na gitmek üzere havalandı; uçak daha sonra Suudi Arabistan’ın Tebük Havalimanı’na güvenli iniş yaptı.

🔹 Flydubai, kendi soruşturmasını yürütürken Dubai-Tel Aviv uçuşlarını askıya aldı.

🔹 İsrailli havayolları El Al, Israir ve Arkia, mahsur kalan yolcuları Dubai’den geri getirmek için cuma gününden itibaren kurtarma uçuşları düzenlemeyi planlıyor.

🔹 Federal soruşturmacılar, Amazon logolu kargo uçağının geçen ay Miami Uluslararası Havalimanı’nda pist dışına çıkarak iki yolu geçtiğini ve yerdeki beş kişinin ölümüne yol açtığını açıkladı.

🔹 Ulusal Ulaşım Güvenliği Kurulu’nun ön raporuna göre Boeing 767, pistin olağan iniş bölgesinin 3.750 feet ötesine, saatte 184 mil yer hızıyla indi.

🔹 Pilotlar, uçağı yeniden havalandırmaya yönelik geç ve iptal edilen bir girişimde bulundu; ardından pistin yalnızca 415 feet’i kalmışken frenlemeye devam etti ve motor gazını rölantiye aldı.

🔹 Veriler, pilotların hız frenlerini veya itki ters çeviricilerini hiç kullanmadığını gösterdi.

🔹 Miami hava trafik kontrolörü, 7598 sefer sayılı uçuşa rüzgâr bilgisi vermeden iniş izni verdi.

🔹 Kontrolör yaklaşık dört dakika önce başka bir uçağa rüzgâr bilgisi vermişti; ancak 7598 sefer sayılı uçuş aynı frekansta değildi.

🔹 Air 21, NTSB’nin ön raporundaki bilgileri şirketin güvenlik ve operasyon protokolleriyle birlikte incelediğini, kesinleşen bulgular doğrultusunda güvenliği geliştirmek için gerekli adımları atacağını açıkladı.

🔹 Güney Kore’nin tüketici fiyat endeksi, eylülde yıllık bazda yüzde 2,9 arttı. Enflasyon ağustostaki yüzde 3,1 seviyesinden geriledi ancak Kore Merkez Bankası’nın yüzde 2 hedefinin üzerinde kaldı.

🔹 Gıda ve enerji fiyatlarını dışlayan çekirdek tüketici fiyatları eylülde yıllık yüzde 2,8 arttı ve aylık bazda yüzde 0,1 geriledi.

🔹 Tüketici fiyatları aylık bazda eylülde yüzde 0,3 yükseldi; ağustosta yüzde 0,2 düşmüştü. Eylül verisi, 17 ekonomistin medyan tahminiyle aynı seviyede gerçekleşti.

🔹 Güney Kore Maliye Bakanlığı, yakıt fiyatlarına yönelik hükümet tavanı ile Chuseok tatili döneminde tarım ürünleri arzının artırılmasının fiyat baskılarını hafiflettiğini açıkladı.

🔹 Eylülde yapışkan pirinç fiyatları yıllık yüzde 10, elma fiyatları yüzde 9,2 düştü. Benzin fiyatları yüzde 12, motorin fiyatları yüzde 20 arttı.

🔹 Temel enflasyon yaklaşık bir yıldır yüzde 2 hedefinde veya üzerinde seyrediyor. Politika yapıcılar, çip sektörünün öncülüğündeki güçlü ekonomik büyümenin ücretlere ve tüketici fiyatlarına yansımasını izliyor.

🔹 Kore Merkez Bankası, ekonominin bu yıl yüzde 3,3 büyümesini bekliyor; önceki tahmin yüzde 2,6 seviyesindeydi. Banka, 2026 yılı manşet enflasyon tahminini yüzde 2,7’de korurken çekirdek enflasyon beklentisini yüzde 2,5’e yükseltti.

🔹 Ekonomistlerin çoğu, Kore Merkez Bankası’nın önümüzdeki aylarda faiz artırımlarını sürdürmesini bekliyor. Bazı ekonomistler, temmuz ve ağustostaki arka arkaya faiz artışlarının gecikmeli etkilerini değerlendirmek için ekim ayında kısa süreli ara verilebileceğini öngörüyor.

🔹 JPMorgan ekonomisti Seok Gil Park, 22 Ekim toplantısında faiz artırımı olasılığının yüksek olmadığını ve bankanın daha kademeli bir sıkılaştırma tercih edebileceğini söyledi. Park, kasım ayında ve gelecek yıl şubat ile mayıs aylarında ek faiz artırımları yapılabileceğini belirtti.

🔹 ABD federal savcıları, ihracat kontrollerini ihlal ederek Nvidia’nın yapay zekâ çiplerini içeren bilgisayar sunucularını Çin’e kaçırdığı suçlamasıyla Kaliforniyalı bir kişiyi tutukladı.

🔹 Sunuculardaki Nvidia çiplerinin toplam değerinin 300 milyon dolar olduğu belirtildi.

🔹 Earthmade Computer Inc. şirketinin sahibi Greg Lui, 2023-2024 yılları arasında diğer kimliği açıklanmayan kişilerle birlikte çalışarak kısıtlamaya tabi çipleri içeren sunucuları Çin’deki alıcılara gönderdi.

🔹 Sevkiyatlar, gerekli ABD lisansları alınmadan gerçekleştirildi.

🔹 Küresel kredi piyasalarında temkinli işlem işaretleri ortaya çıktı; yatırımcılar, rekor borçlanma ve enflasyon sürerken bilançolara ilişkin artan endişeler nedeniyle bu varlık sınıfını güvenli liman olarak görme eğilimini azalttı.

🔹 Küresel şirket tahvillerinin spreadleri bu hafta yaklaşık 5 baz puan açıldı. Bu, mart ayından bu yana görülen en büyük haftalık artış oldu.

🔹 Spreadler, Bloomberg endeksine göre son altı ayın en geniş seviyesine ulaştı.

🔹 Asya’da cuma günü küresel işlem gününün başlangıcındaki işlemler daha fazla satışa işaret etti.

🔹 Yatırım yapılabilir seviyedeki tahvillerin getiri primleri 2 ila 4 baz puan yükseldi.

🔹 New York Valisi Kathy Hochul, Cornell Üniversitesi'nde bir kadının bir kardeşlik derneği evinde birden fazla erkek tarafından uyuşturularak tecavüze uğradığı iddiasını soruşturmak üzere eyalet başsavcısı Letitia James'i özel savcı olarak atadı.

🔹 Hochul, yeni bilgilerin davanın ele alınış biçimiyle ilgili ciddi sorular doğurduğunu ve Tompkins County Bölge Savcısı Matthew Van Houten'ın davayı adil biçimde denetleme kapasitesine olan güvenini kaybettiğini söyledi.

🔹 Atama, davanın denetimini Van Houten'dan alarak eyalet başsavcılığına verdi. James, soruşturmayı gerçekler ve hukuk doğrultusunda yürütmeye hazır olduğunu açıkladı.

🔹 James, soruşturma sonucunda suç tespit edilmesi halinde kovuşturma başlatabilir ve delilleri büyük jüriye sunabilir. Hochul ile James'in soruşturmayla ilgili cuma sabahı yerel saatle güncelleme yapması bekleniyor.

🔹 Mahkeme belgelerinde Jane Doe olarak anılan kadın, eylül ayında Cornell Üniversitesi aleyhine hukuk davası açtı. Kadın, 2024'te üniversitedeki bir kardeşlik derneği evinde yedi erkek tarafından uyuşturulduğunu ve tecavüze uğradığını iddia etti.

🔹 Kadın, Cornell'in kendisini korumadığını ve erkekleri yeterince cezalandırmadığını savundu. Söz konusu erkekler Cornell Seven adıyla anılıyor.

🔹 Van Houten'ın ofisi, 2024'te yeterli kanıt bulunmadığı gerekçesiyle suçlama yöneltmedi. Van Houten, o dönemde yalnızca olayın rızaya dayalı olduğunu ve kadının uyuşturulmadığını ima eden bir beyan gördüklerini söyledi.

🔹 Van Houten'ın ofisi, kadının hukuk davasından iki haftadan kısa süre sonra soruşturmayı yeniden açtı. Van Houten, son haftalarda yayımlanan bilgilerin önemli bölümünün ofisine iletilmediğini söyledi.

🔹 Cornell, kendi soruşturması kapsamında bölge savcılığına kanıt sunduğunu açıkladı. Bu kanıtlar arasında, kardeşlik derneği üyelerinin olay gecesi kadınla “özgür” bir cinsel karşılaşmayı tartıştığı Snapchat grup yazışması da bulunuyor.

🔹 Jane Doe'nun avukatı Thomas Giuffra, bölge savcısını dava kamuoyunda yer buldukça anlatımını tekrar tekrar değiştirmekle suçladı.

🔹 Orta Doğu ve Ukrayna’daki savaşlar, dünya dizel ihracatının yaklaşık üçte birini sağlayan bölgelerden sevkiyatları aksattı.

🔹 Arz sıkışıklığı ABD’de, dünya genelinde işletmeleri, çiftçileri ve haneleri etkileyen fiyat artışlarına yol açtı. Trump yönetimi, fiyatları düşürmek için ihracat kısıtlaması veya tamamen yasaklama seçeneğini değerlendiriyor.

🔹 Savaş öncesinde Orta Doğu küresel dizel ihracatının yüzde 19’unu, Kuzey Amerika yüzde 15’ini, Rusya ise yüzde 11’ini karşılıyordu.

🔹 Basra Körfezi ülkelerinin dizel sevkiyatları ağustosta savaş öncesi seviyenin dörtte birine indi. Ukrayna’nın Rus rafinerilerine yönelik saldırıları sonrasında Rusya’nın dizel ihracatı ağustosta mayıs seviyesinin yaklaşık yüzde 20’sine geriledi.

🔹 ABD rafinerileri ihracatı artırdı ancak tam kapasiteyle çalıştıkları için küresel açığın yalnızca bir bölümünü karşılayabiliyor.

🔹 ABD’de dizel fiyatı geçen hafta galon başına 6,52 dolarla rekor kırdı ve güncel olarak 6,39 dolar seviyesinde bulunuyor. Fiyat, İran savaşının başlamasından bu yana yaklaşık yüzde 70 arttı; Avrupa Birliği’nde ortalama fiyat bu hafta galon başına 9,63 dolarla rekor seviyeye çıktı.

🔹 Dizel; kamyon, traktör ve gemi gibi ağır makinelerde kullanılıyor. ABD rafinerileri 42 galonluk bir ham petrol varilinden 11-13 galon dizel ve 19-20 galon benzin üretiyor; üretim oranları sınırlı ölçüde değiştirilebiliyor.

🔹 ABD’nin dizel ihracatını yasaklaması küresel piyasadan önemli bir arz kaynağını çıkarabilir. ABD dışındaki fiyatlar artabilir, özellikle dizel ithalatının yaklaşık yüzde 90’ını ABD’den karşılayan Latin Amerika’da kıtlık görülebilir; taşımacılık yavaşlayabilir, navlun ve konut ısıtma maliyetleri yükselebilir.

🔹 Avrupa’nın dizel ithalatının geçen ay yaklaşık yüzde 40’ı ABD’den geldi. İhracat yasağı, Avrupa ülkelerini de arz açısından zorlayabilir.

🔹 Yasak, ABD’de özellikle ihracatın büyük bölümünün yapıldığı Körfez kıyısında fiyatları geçici olarak düşürebilir. Ancak dizel üretimi benzin gibi diğer rafine ürünlerle bağlantılı olduğu için rafineriler depolama kapasitesi dolduğunda toplam üretimi azaltabilir; bu da benzin arzını kısıtlayarak tüm yakıtların fiyatını artırabilir.

🔹 Orta Doğu’dan dizel ihracatı eylülde önceki aya göre yüzde 30 arttı ancak savaş öncesi seviyelerin altında kaldı. Avrupa Birliği, haziran sonu itibarıyla yaklaşık iki aylık tüketime denk gelen 36 milyon tonluk acil durum dizel rezervine sahipti.

🔹 Çin’in rafinerileri ağustos ve eylülde ihracatı artırarak küresel arza ayda yaklaşık 800 bin ton ekledi. Bu miktar, geçen ay Orta Doğu kaynaklı yaklaşık 4 milyon tonluk açığı kapatmaya yetmedi.

🔹 Donald Trump, veri merkezlerini kabul etmeyen bölgelerde şirketlerin yurtdışına taşınabileceğini söyledi ve süper zekâ yarışını kazanan ülkenin ikinci sırayı bırakmayacağını belirtti.

🔹 Sam Altman, önde gelen ABD yapay zekâ laboratuvarlarının hisselerinin yüzde 5’ini kamu fonuna devretmesini önerdi. Bernie Sanders ise yapay zekâ şirketlerinin yüzde 50’sine sahip olacak ulusal bir fon kurulmasını öngören yasa tasarısı sundu.

🔹 Yapay zekâ modellerinin eğitimi, elektriğin ucuz olduğu herhangi bir yerde yapılabilir; kullanıcıların sorularını gerçek zamanlı yanıtlayan sistemlerin ise kullanıcılara yakın olması gerekir.

🔹 Veri merkezleri ABD dışına taşınsa bile ABD şirketleri gelir elde etmeye ve bu şirketlerde pay sahibi vatandaşlar ödeme almaya devam edebilir.

🔹 Yapay zekâ altyapısı başka ülkelerde arazi, su ve elektrik kaynaklarını kullanıyor. Bu kaynaklardan elde edilen gelirin ABD’ye aktarılması, imparatorluk düzenleriyle ilişkilendiriliyor.

🔹 ABD Dışişleri Bakanlığı’nın Pax Silica girişimi, üyeleri Amerikan bilgi işlem altyapısına bağlamayı ve Çin’in altyapısına erişimi sınırlamayı hedefliyor.

🔹 Filipinler’deki ilk Pax Silica projesi 4 bin dönümlük bir ekonomik güvenlik bölgesini kapsıyor. Manila, ABD personeli için ABD yargı yetkisi ve dokunulmazlık taleplerini iki kez reddetti; bölgenin Filipinler yasalarına tabi kalacağını belirtti.

🔹 Kenya’da Microsoft ve Birleşik Arap Emirlikleri merkezli ortağının bilgi işlem kapasitesi alımlarını garanti etmesini istemesinin ardından 1 milyar dolarlık veri merkezi projesi durdu.

🔹 Meksika Devlet Başkanı, ülkesinin dünyanın veri merkezine dönüşmek zorunda olmadığını söyledi.

🔹 ABD’nin gelişmiş çiplere yönelik yaptırımları Çin’in yapay zekâ sektörünü sınırlıyor ve ABD şirketlerinin daha yüksek kâr elde etmesini sağlıyor.

🔹 Sanders’ın tasarısı yapay zekânın değerini insanlığın kolektif zekâsına bağlarken, fon gelirlerini yalnızca ABD vatandaşlarına dağıtıyor.

🔹 Yapay zekânın yurtdışındaki genişlemesi şu anda şirketlerin ayrı anlaşmalarıyla ilerliyor; ancak ABD devleti süreci destekler ve Amerikan kamuoyu temettü almaya başlarsa, projeleri reddeden hükümetler Washington’ın yanı sıra ödeme kaybedecek Amerikalıların baskısıyla da karşılaşabilir.

🔹 Bernie Sanders’tan Steve Bannon’a kadar eleştirmenler, yapay zekânın oligarkların gücünü artırdığını söylüyor. ABD’nin gücüne ve diğer ülkelerin kaynaklarına dayalı bir temettü sistemi bu sorunu ortadan kaldırmayabilir.