Rusya’nın ağından kaçış: Orta Asya, Çin ağları ile ABD’nin teknoloji kısıtlamaları arasında kaldı
South China Morning Post
🔹 Tacikistan, Rusya’daki üç veri merkezinin Ukrayna’ya ait insansız hava araçlarının saldırısına uğramasından günler sonra başkent Duşanbe ile Pekin arasında internet bağlantısı kurdu. Pamir Dağları’ndan geçen fiber optik hat, Hong Kong’a doğrudan bağlantı sağlıyor ve Tacikistan’ın beşinci uluslararası iletişim erişim noktası oldu.
🔹 Kazakistan ve Azerbaycan, Avrupa Birliği’nin dijital bağlantı kapsamındaki Global Gateway girişiminin desteğiyle Hazar Denizi üzerinden 380 kilometrelik denizaltı kablosunu ekim ayında hizmete aldı. Hat, Rusya topraklarını tamamen bypass ederek Orta Asya verilerini Azerbaycan, Gürcistan ve Türkiye üzerinden Avrupa’ya taşıyor.
🔹 Kazakistan’daki internet trafiğinin yüzde 90’dan fazlası Rusya ağlarından geçiyor; ülkedeki internet servis sağlayıcıları uluslararası bant genişliğinin yaklaşık yüzde 80’ini Rus operatörlerden temin ediyor. Yandex; ulaşım, yemek teslimatı, arama motorları, bulut depolama ve finansal teknoloji hizmetleriyle Orta Asya’nın dijital yaşamında güçlü bir konuma sahip.
🔹 8-11 Ekim tarihlerinde Ukrayna’ya ait insansız hava araçlarının Rusya’nın batısındaki Yandex veri tesislerini vurması, Kazakistan, Kırgızistan ve Özbekistan’da taksi, teslimat ve ödeme uygulamalarında kesintilere yol açtı.
🔹 Rusya, 2022’de başlayan Ukrayna savaşından bu yana internet üzerindeki denetimini artırdı; bağımsız hizmetleri kısıtladı ve dijital sansürü genişletti. Orta Asya ülkeleri Rusya’ya alternatif ararken Rusya, Çin ve Batı arasında farklı dijital katmanlarda yeni bağımlılıklar oluşabilir.
🔹 Çin; kullanıma hazır ekipman, erişilebilir krediler ve Batılı yatırımcıların finanse etmekte isteksiz olduğu uzak bölgelerde hızlı proje geliştirme kapasitesiyle öne çıkıyor. Çin ile Tacikistan arasındaki internet rotasının maliyeti açıklanmadı; Tacikistan’ın yüzde 90’dan fazlası dağlık olduğu için fiber optik altyapının kurulması zor, maliyetli ve sismik faaliyetlere karşı savunmasız.
🔹 Çin, Orta Asya ülkeleriyle uzaktan algılama ve uzay tabanlı izleme ağı üzerinde çalışıyor. Tianwu adı verilen uydu grubunda beş uydunun yıl sonuna kadar fırlatılması planlanıyor; sistemin Kazakistan, Özbekistan ve Tacikistan’da iklim koşulları ile doğal tehlikeleri yapay zekâ destekli biçimde izlemesi hedefleniyor.

🔹 Uydu verileri, jeolojik afet tahmini, tarımsal zararlı tespiti ve buzul erimesi takibi için Çin’in Sincan bölgesindeki bir bilgi işlem merkezinde işlenecek. Proje, Çin’in Sincan Uygur Özerk Bölgesi’nin batısındaki dağları ve sınırları ile Afganistan çevresini düzenli biçimde izlemesine imkân sağlayabilir; bölgedeki buzullar ve sınır aşan nehir havzalarına ilişkin veriler de Çin’in erişimine girebilir.
🔹 Borçlu ülkeler, Çin’in altyapı teklifleri karşısında daha sınırlı pazarlık gücüne sahipken kaynak zengini Kazakistan ve Özbekistan daha fazla hareket alanına sahip görünüyor. Kazakistan, ABD öncülüğündeki Pax Silica girişimine ve Çin’in Dünya Yapay Zekâ İşbirliği Örgütü’ne katıldı; yapay zekâ sektörü için ihtiyaç duyduğu çipleri ABD’den temin etmeye yöneldi.
🔹 Kazakistan, Amerikan yapay zekâ bulut şirketi Firebird ile 100 bin GPU’ya kadar kapasiteye sahip gelişmiş bir bilgi işlem kümesi kurmak için 10 milyar dolarlık ortaklık açıkladı. ABD’nin ihracat kontrolleri kapsamında Amerikan yapay zekâ çiplerinin ihracatı için Ticaret Bakanlığı lisansı gerekiyor ve Nvidia ile Firebird projeleri sıkı ABD denetim standartlarına tabi olabilir.
🔹 Çin ekipmanına dayalı telekomünikasyon ağları Batı destekli sistemlere bağlanırken güvenlik sorunlarıyla karşılaşabilir. Amerikan çiplerinin kullanım ve erişim koşulları ile Çin ekipmanı ve veri hizmetlerinin bölgedeki yaygınlığı, Kazakistan’ın dijital altyapının farklı katmanlarını ortaklarının taleplerini karşılayacak şekilde ayırmasını gerektirebilir.
🔹 Elektrik kesintileri, Orta Asya’nın dijital hedefleri önündeki başlıca engellerden biri. Yapay zekâ merkezleri kesintisiz ve yüksek miktarda elektriğe ihtiyaç duyuyor; ağustos ayında Kazakistan, Kırgızistan, Tacikistan ve Özbekistan’daki kentlerde geniş çaplı elektrik kesintileri yaşandı.
🔹 Çin, ABD, Rusya ve Avrupa Birliği; yenilenebilir enerji projelerinden nükleer santrallere kadar Orta Asya’daki enerji altyapısını sağlamak için rekabet ediyor. Yeni enerji santrallerini kuran taraf, yapay zekâ ve veri merkezleri dahil dijital merkezler üzerinde fiili kontrol elde edebilir.



