Ortaöğretim ve çoğu iş imkânı erişilemez hale gelirken, binlerce Afgan kadın para kazanmanın ve sosyal hayatını sürdürebilmenin tek yolu olarak girişimciliğe yöneldi.
Elian Peltier, bu haber için Afganistan’ın en büyük şehirlerinde bir düzine kadın girişimci, işletme sahibi ve ticaret temsilcisiyle görüştü.
Taliban, kadınlara ve kız çocuklarına yönelik dünyanın en sert kısıtlamalarından bazılarını uygulamaya koydu. Ancak ekonomik çöküşü ve izolasyonu önlemek için, kadınların Afganistan’da iş kurmasına izin verdi; tabii onları zayıflatan ve hareket alanlarını daraltan bir dizi kurala uymaları şartıyla.
Afganistan Ticaret ve Sanayi Odası’na göre 10 binden fazla Afgan kadının işletme ruhsatı var. Bu sayı son beş yılda on kat arttı. Dünya Bankası’na göre ruhsatsız çalışan yaklaşık 120 bin kadın daha olduğu tahmin ediliyor ve küçük işletmeler, Afgan kadınların en büyük istihdam alanı haline gelmiş durumda.
Ancak bu görünürdeki patlama, kadınların hayatındaki ufkun giderek daraldığı gerçeğini pek gizleyemiyor.
Avukat, mühendis ya da üniversite hocası olmayı hayal eden kadınlar; devlet idaresinde ya da birçok sivil toplum kuruluşunda çalışamadıkları için halı dokumacılığına, kozmetik üretimine ya da mesleki eğitime yönelmiş durumda.
Ayrıca güzellik salonu işletemiyor, ebelik ya da hemşirelik eğitimi alamıyor, erkek müşterilerle, tedarikçilerle ya da banka yetkilileriyle konuşamıyorlar.
Afgan kadınların ezici çoğunluğu hiç çalışmıyor. Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı’na göre 2024 itibarıyla Afgan kadınların yüzde 7’sinden azı istihdamdaydı.
Çalışan kadınlar ise giderek artan engellerle karşı karşıya kaldı. Haziran ayında ahlak polisi tarafından onlarca kadının taciz edilmesi ve gözaltına alınması nadir görülen bir kamu protestosuna yol açtı.
Yine de Taliban’ın iktidara dönüşünün beşinci yıl dönümü yaklaşırken, Afgan kadınlar hanelerine destek olabilmenin ve bir tür sosyal hayat kurabilmenin son yollarından biri olarak girişimciliğe yönelmiş durumda.
Herat vilayetinde kadın işletme sahiplerinin temsilcisi olan Behnaz Saljughi, “Afganistan’da kadınlar için geriye kalan tek umut iş yapmak,” dedi.
19 Yaşındaki Patron
“Taliban gelmeden önce bile girişimci olmak istiyordum.”
Nasira Azizi, 19
Afganistan’ın kuzeyindeki Mezar-ı Şerif’te, yakın zamanda bir sabah, bir depoda yaklaşık 60 kadın halı düğümlüyor, kesiyor ve dokuyordu. Başlarında ise 19 yaşındaki patronları Nasira Azizi vardı.
Taliban 2021’de yeniden iktidara geldiğinde ve daha sonra onun gibi milyonlarca kız çocuğunun altıncı sınıftan sonra eğitim almasını yasakladığında Azizi 14 yaşındaydı. Eğitim yasağı için “Depresyona girdim,” dedi. “Evde sürekli aynı yüzleri görüyorsunuz.”
Halı atölyesi onun dünyasını genişletti. “Burada en azından konuşacak daha fazla konu, işi bitirmek için daha fazla motivasyon var,” dedi.
Azizi işini, Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı’nın mali desteğiyle kurdu. Bu destek, son yıllarda komşu İran ve Pakistan’dan sınır dışı edilen Afgan kadınlara iş yaratmak için verilen bir hibeyi de içeriyordu.
Bugün iki atölyede ve evlerde çalışan yaklaşık 450 işçisi var.
İki erkek kardeşi halıların tasarımı ve pazarlamasıyla ilgileniyor. Babası ise halıların satışa hazır hale gelmeden önce erkek çalışanlar tarafından temizlendiği atölyelerden birini yönetiyor.
Geri kalan işler —yönetim, insan kaynakları, finans— Azizi’ye kalıyor. “İşletme ruhsatı benim adıma,” dedi.
‘Daha Büyük Kazanlara İhtiyacımız Var’
21 yaşındaki Roqia Rezaei, Taliban Afganistan’ı ele geçirmeden önce maden mühendisi olmayı hayal ettiğini söyledi. Bu alanda ilerleyemeyince İngilizce öğretmeye başladı. Ancak Taliban yönetimi özel derslere baskı uyguladı ve öğrencilerinin sayısı azaldı.
2022’de Afganistan’ın en büyük şehirlerinden Herat’ta Magnolia adlı bir sabun işletmesi kurdu. Bu işin artık yedi kişilik ailesini geçindirdiğini söyledi.
Yakın zamanda bir öğleden sonra Rezaei’nin atölyesinde zerdeçal kokusu yayılıyordu. Ailesinden biri, yakında sabuna dönüşecek olan kaynayan, yapışkan karışımı karıştırıyordu. Yan odada safran katkılı sabun kalıpları ve siyah çörek otu yağıyla dolu damlalıklı şişeler sıralanmıştı.
Düzen hâlâ oldukça basit: iki büyük kazan var, otomasyon yok. Ancak Rezaei, işletmesini 2030’a kadar uluslararası bir markaya dönüştürmek istiyor ve İran ile Tacikistan’ı bir sonraki pazarlar olarak görüyor. Psikoloji ve yönetim kitaplarını hevesle okuyan Rezaei konuşurken, duvara asılmış iki düzine sertifika ve çevrim içi diploma arkasında yükseliyordu.
“Daha büyük kazanlara ve bazı makinelere ihtiyacımız var,” dedi.
Kurallara Meydan Okuyan Arı Kraliçesi
“Taliban’la ilgili iyi şeylerden biri şu: Hükümet kadınların işlerini destekleme konusunda aktif. Ama buna rağmen her geçen gün daha fazla kısıtlamayla karşılaşıyoruz.”
Ghoncha Karimi, 39
Afganistan’daki kadın girişimcilerin hikâyeleri sayısız çekinceyle birlikte geliyor.
Rezaei sabunlarını satmak için başkent Kabil’e tek başına seyahat edemiyor. Yanında bir erkek refakatçi olması gerekiyor. Azizi ise erkek müşterilere halı yapım sürecindeki özeni ve inceliği anlatan reklam yapamıyor.
Kadınlar çoğu zaman iş yapabilmek için eşlerine, babalarına ya da erkek kardeşlerine güvenmek zorunda kalıyor.
Ya da Taliban’ın kısıtlamalarına meydan okuyorlar.
Herat’ta arıcılık yapan 39 yaşındaki Ghoncha Karimi, arılarına bakmak için şehrin dış mahallelerine gittiğinde bazen erkek gibi giyindiğini söyledi.
Eşi gündelik işçi olarak iş bulmakta zorlanırken, Karimi’nin 50 kovanından ürettiği bal aile gelirinin önemli bir bölümünü oluşturuyor. Karimi artık yerel olarak Afganistan’ın Arı Kraliçesi diye tanınıyor.
Ancak Karimi’ye göre 2023’te Taliban’ın dükkânında erkek müşterileri kabul etmesini yasaklamasının ardından satışlar düştü.
Son yıllarda iki kez arılarını kaybetti: İlki Taliban’ın iktidarı ele geçirmesinden sonra, birçok kadının korkudan evde kaldığı dönemde oldu. İkincisi ise 2023’te, kadınlara getirilen sınırlamalar nedeniyle bir Taliban yetkilisiyle yaşanan kavganın ardından 20 gün hapse atıldığında gerçekleşti.
‘Kontrol Bende’
Afgan yetkililer, kadınları mesleki eğitim programlarına katılmaya teşvik ettiklerini ve işletmeleri de daha fazla kadın istihdam etmeye yönlendirdiklerini söylüyor. Afganistan Çalışma ve Sosyal İşler Bakanlığı Sözcüsü Samiullah Ibrahimi’ye göre bunun şartı, kadınların “ülkenin ilkelerine” saygı göstermesi.
Ancak eleştirmenler, bu önlemlerin yeterli olmaktan çok uzak olduğunu söylüyor.
Kadınlara yönelik temel programlar sorulduğunda Ibrahimi, bu yıl 26 kadına iş sağladığını söylediği bir “ekonomik güçlendirme komitesine” atıfta bulundu. Bu, nüfusu yaklaşık 45 milyon olan bir ülkede gerçekleşti.
Afganistan Kadın Ticaret ve Sanayi Odası’nın geçici başkanı Fariba Noori, “Büyüklerimiz bize eskiden, geleceğimiz daha iyi ve daha huzurlu olsun diye çok çalıştıklarını söylerdi,” dedi. “Geleceğimiz daha iyi ya da daha huzurlu olmadı. Şimdi biz de kendi çocuklarımıza aynı şeyi söylüyoruz ama bunun gerçekleşeceğini sanmıyorum.”
Aileler ve muhafazakâr değerler sürekli var olan engeller.
41 yaşındaki Waheeda Noorzai, mesleki hedefleri nedeniyle yıllarca eşinden ev içi şiddet gördüğünü söyledi. Yüksek lisans derecesi var; ancak eşinin okuma yazma bilmediğini söyledi.
“Ama mücadele ettikten sonra ailenin kraliçesi oluyorsunuz,” dedi. “Şimdi ailemdeki bütün kızlar okula gidiyor ve erkek kardeşlerim, ‘Benim kızım da senin gibi olmalı,’ diyor.”
Noorzai artık sağlık hizmetlerine erişimi ve ekonomik kapsayıcılığı destekleyen bir sivil toplum kuruluşu olan Norwegian Afghanistan Committee’de işitme engelli iki düzine kadın çalışanı yönetiyor.
Ayrıca eşinin, iki kızlarının eğitimi konusunda onun yönlendirmesine uyduğunu söyledi.
Rezaei, Magnolia sabun işletmesini ailesi derin bir mali sıkıntı içindeyken kurdu. Babası Cheraghali Rezaei, geçmişte birkaç işletmeyi iflasa sürüklediğini söyledi.
Buna rağmen aile evinde yapılan uzun bir görüşmede Rezaei, markanın başarısında payı kendisine yazdı.
“Konu pazarlamaysa yetkili benim ve en önemli olan da bu. O bir televizyonsa, onu istediğim kanala çevirebilen kumanda benim.”
Cheraghali Rezaei, kızı Roqia Rezaei hakkında
Kısıtlamalar üst üste bindikçe bazı kadın girişimciler, iş yapmanın risklerinin artık fazlasıyla arttığını söylüyor.
Arıcı Karimi hapse atıldığında kızı yalnızca 7 yaşındaydı. Karimi geri döndüğünde kızı ona, “Gerçekten serbest mi kaldın, yoksa rüya mı görüyorum?” dedi.
Bu olaydan sonra Karimi, “Kendi kendime, ‘Taliban başıma vursa bile bir daha başımı kaldırmayacağım,’ dedim,” diye konuştu.
